O‘zaro istisno qiluvchi – bu bir vaqtning o‘zida yuz bera olmaydigan ikki yoki undan ortiq hodisa yoki natijalarni tavsiflovchi statistik va mantiqiy atama. Ikki narsa o‘zaro istisno qiluvchi bo‘lsa, ulardan birining yuz berishi ikkinchisining sodir bo‘lishini avtomatik ravishda imkonsiz qiladi. Bu tushuncha bir-biriga ta’sir ko‘rsatmaydigan mustaqil hodisalardan farq qiladi, chunki o‘zaro istisno qiluvchi hodisalar birga mavjud bo‘la olmasligi bilan o‘zaro bog‘liqdir.
Biznes va moliya sohasida bu tushuncha ko‘pincha kapital byudjetlashtirish va qaror qabul qilish jarayonlarida qo‘llaniladi. Kompaniyaning resurslari cheklangan bo‘lsa, masalan, byudjet belgilangan bo‘lsa, u ikki xil loyiha o‘rtasida tanlov qilishga majbur bo‘lishi mumkin. Kompaniya ikkala loyihani ham moliyalashtira olmagani uchun, bu loyihalar o‘zaro istisno qiluvchi hisoblanadi. Loyihalardan birini tanlash kompaniyadan ikkinchisining potensial foydasidan voz kechishni talab qiladi, bu esa muqobil qiymat (opportunity cost) deb ataladigan tanlovdir.
Masalan, kengayish uchun ellik ming dollar byudjetga ega bo‘lgan biznesni tasavvur qiling. Agar kompaniya A loyihasi va B loyihasi o‘rtasida tanlov qilishi kerak bo‘lsa va loyihalardan har qaysinisining qiymati butun byudjetni sarf qilsa, ular o‘zaro istisno qiluvchi hisoblanadi. A loyihasini tanlash orqali kompaniya B loyihasini amalga oshirish imkoniyatidan voz kechadi. Ushbu tanlovlarni baholash ko‘pincha qaysi variant eng ko‘p qiymat berishini aniqlash uchun pulning vaqtinchalik qiymatini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.