Hosilaviy moliyaviy vosita (derivativ) – bu ikki yoki undan ortiq tomon o‘rtasida tuziladigan murakkab moliyaviy shartnoma bo‘lib, uning qiymati bazaviy aktiv, aktivlar guruhi yoki ko‘rsatkichga bog‘liq bo‘ladi. Ushbu vositalar o‘z-o‘zidan ichki qiymatga ega emas; aksincha, ularning qiymati to‘liq aksiyalar, obligatsiyalar, tovarlar yoki valyutalar kabi bog‘liq aktivlarning narx tebranishlaridan kelib chiqadi.
Ushbu shartnomalar investorlarga bazaviy aktivning o‘ziga egalik qilmasdan turib, bozor harakatlaridan foyda olish imkonini beradi. Ko‘pgina derivativlar leveraj (qarz mablag‘lari) hisobiga ishlaydigan bo‘lgani uchun, treyderlar nisbatan kichik kapital bilan katta hajmdagi pozitsiyalarni boshqarishlari mumkin. Ushbu vositalar ommaviy birjalarda yoki birjadan tashqari (OTC) kelishuvlar orqali sotilishi mumkin, ularning keng tarqalgan turlariga fyucherslar, forvardlar, optsionlar va svoplar kiradi.
Masalan, yevro dollarga nisbatan qimmatlashishiga ishonadigan spekulyant yevro ko‘tarilganda qiymati oshadigan derivativni sotib olishi mumkin. Bu narx o‘zgarishlaridan potentsial foyda olish imkonini bersa-da, ayni paytda sezilarli xatarlarni ham keltirib chiqaradi. Investorlar kontragent xatari, leveraj bilan bog‘liq o‘zgaruvchanlik va bozor kayfiyati derivativ narxining bazaviy aktivdan qat’i nazar o‘zgarishiga olib kelishi mumkinligi kabi omillarni hisobga olishlari kerak.