Fond savdosida etakchi ko’rsatkichlar: Treyding uchun eng samarali tahlil vositalari va ulardan foydalanish

Zamonaviy fond bozorida muvaffaqiyat qozonish nafaqat joriy narxlarni kuzatishni, balki kelajakdagi tendentsiyalarni bashorat qilish san'atini ham talab qiladi. Treyderlar va investorlar uchun etakchi ko'rsatkichlar (leading indicators) bozordagi ehtimoliy o'zgarishlarni narx harakatidan oldinroq aniqlashda asosiy ko'zgu vazifasini o'taydi. Ushbu tahlil vositalari quyidagi muhim vazifalarni bajaradi: 1. Bozorning haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan holatlarini aniqlash. 2. Trendning kuchsizlanishi va burilish nuqtalarini bashorat qilish. 3. Savdoga kirish va chiqish uchun aniq signallar berish. Ushbu maqolada biz RSI, Stochastic oscillator kabi texnik vositalardan tortib, fundamental iqtisodiy ko'rsatkichlargacha bo'lgan eng samarali tahlil usullarini batafsil ko'rib chiqamiz. Siz yangi boshlovchi bo'lasizmi yoki tajribali mutaxassis, ushbu qo'llanma strategiyangizni yanada aniqroq va foydaliroq qilishga yordam beradi.

Fond savdosida indikatorlarning roli va ahamiyati

Kirish qismida fond savdosida etakchi ko'rsatkichlarning strategik ahamiyati va ularning treyderlar uchun yaratadigan imkoniyatlari ko'rib chiqildi. Endi bu afzalliklarni to'liq ro'yobga chiqarish uchun indikatorlarning o'zi nima ekanligini, ularning fond bozoridagi o'rni va ahamiyatini chuqurroq tushunish zarur.

Indikatorlar – bu narx harakatlari, hajm va boshqa bozor ma'lumotlarini matematik hisob-kitoblar orqali tahlil qilib, kelajakdagi narx tendensiyalarini bashorat qilishga yordam beradigan muhim vositalardir. Ular treyderlarga bozor kayfiyatini aniqlash, kirish va chiqish nuqtalarini belgilash hamda savdo qarorlarini asoslashda beqiyos yordam beradi.

Treydingdagi indikatorlarning asosiy tushunchasi

Fond savdosida indikatorlar — bu aktivning narxi, savdo hajmi yoki ochiq qiziqish kabi statistik ma'lumotlariga asoslangan matematik algoritmlardir. Ushbu vositalar bozorning o'tmishdagi holatini tahlil qilib, kelajakdagi ehtimoliy narx harakatlarini bashorat qilish uchun xizmat qiladi. Ular grafiklarda vizual shaklda (chiziqlar, gistogrammalar yoki nuqtalar) aks etib, treyderga murakkab bozor ma'lumotlarini oson tushunishga yordam beradi.

Indikatorlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

• Trendni aniqlash: Bozorning umumiy yo'nalishini (yuksalish yoki pasayish) ko'rsatadi.

• Signal berish: Sotib olish yoki sotish uchun potentsial nuqtalarni belgilaydi.

• Bozor shovqinini filtrlash: Tasodifiy narx tebranishlarini chetga surib, asosiy tendentsiyani yuzaga chiqaradi.

Professional treydingda indikatorlar narx harakatining hosilasi hisoblanadi. Shuning uchun ularni alohida emas, balki narx tahlili (Price Action) bilan birgalikda ishlatish savdo strategiyasining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.

Etakchi va kechikuvchi indikatorlar o'rtasidagi farqlar

Fond bozorida muvaffaqiyatli savdo qilish uchun indikatorlarning ikki asosiy turini farqlash juda muhim: etakchi (leading) va kechikuvchi (lagging) ko'rsatkichlar.

Etakchi indikatorlar narx harakati sodir bo'lishidan oldin signal berishga harakat qiladi. Ular bozorning haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan holatlarini aniqlash orqali trendning o'zgarishini bashorat qiladi. Masalan, RSI va Stochastic Oscillator shular jumlasidandir. Ularning asosiy ustunligi — erta kirish imkoniyati, kamchiligi esa ko'p hollarda "yolg'on signallar" (false signals) berishidir.

Kechikuvchi indikatorlar esa narx o'zgargandan so'ng signal beradi va mavjud trendni tasdiqlash uchun xizmat qiladi. Moving Averages (MA) va MACD bunga yaqqol misoldir. Ular treyderni noto'g'ri kirishlardan himoya qiladi, ammo foydaning bir qismi boy berilgandan keyin signal berishi mumkin.

Xususiyat	Etakchi Indikatorlar	Kechikuvchi Indikatorlar
Maqsad	Bashorat qilish	Tasdiqlash
Vaqt	Narxdan oldin	Narxdan keyin
Xavf	Yuqori (yolg'on signallar)	Past (kechikkan kirish)

Professional treyderlar odatda ushbu ikki turdagi vositalarni kombinatsiya qilish orqali bozor tahlilining aniqligini oshiradilar.

Eng samarali texnik etakchi indikatorlar

Oldingi bo'limda biz etakchi va kechikuvchi indikatorlar o'rtasidagi farqlarni va ularning fond savdosidagi ahamiyatini ko'rib chiqdik. Endi esa, bozor harakatlarini oldindan bashorat qilishda eng samarali hisoblangan texnik etakchi indikatorlarga chuqurroq nazar tashlaymiz. Ushbu vositalar treyderlarga narx tendentsiyalarining boshlanishi yoki tugashini, shuningdek, bozorning haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan holatlarini aniqlashda yordam beradi.

Biz hozirgi bozor holatini baholashga yordam beradigan indikatorlarni, shuningdek, kelajakdagi trend yo'nalishlarini aniqlash uchun mo'ljallangan vositalarni o'rganamiz. Bu indikatorlar savdo qarorlarini qabul qilishda muhim ustunlik beradi.

Hozirgi holat indikatorlari: RSI va Stochastic Oscillator

Bozorning hozirgi holatini aniqlashda RSI (Relative Strength Index) va Stochastic Oscillator kabi etakchi indikatorlar muhim rol o'ynaydi. Ular narx harakatining tezligi va o'zgarishini o'lchab, treyderlarga bozorning haddan tashqari sotib olingan (overbought) yoki haddan tashqari sotilgan (oversold) holatda ekanligini ko'rsatadi.

• RSI: Bu indikator 0 dan 100 gacha bo'lgan diapazonda harakatlanadi. Odatda, 70 dan yuqori ko'rsatkich aktivning haddan tashqari sotib olinganligini, 30 dan past ko'rsatkich esa haddan tashqari sotilganligini bildiradi. RSI divergensiyalari narx trendining o'zgarishi mumkinligidan dalolat berishi mumkin.

• Stochastic Oscillator: Bu indikator aktivning yopilish narxini ma'lum bir davrdagi narx diapazoni bilan solishtiradi. U ham 0 dan 100 gacha bo'lgan qiymatlarni oladi. 80 dan yuqori qiymat haddan tashqari sotib olinganlikni, 20 dan past qiymat esa haddan tashqari sotilganlikni ko'rsatadi. %K va %D chiziqlarining kesishishi savdo signallarini berishi mumkin.

Bu indikatorlar narx harakatini oldindan sezishga yordam berib, treyderlarga potentsial burilish nuqtalarini aniqlash imkonini beradi.

Trendni aniqlovchi etakchi indikatorlar va ularni qo'llash

Oldingi bo'limda biz bozorning hozirgi holatini aniqlovchi RSI va Stochastic Oscillator kabi indikatorlarni ko'rib chiqdik. Endi esa, narx trendlarining boshlanishi yoki o'zgarishini oldindan aniqlashga yordam beradigan etakchi indikatorlarga e'tibor qaratamiz.

• MACD (Harakatlanuvchi O'rtacha Konvergentsiya Divergentsiyasi): Bu indikator ikki harakatlanuvchi o'rtacha chiziq orasidagi munosabatni ko'rsatadi va trendning kuchi, yo'nalishi hamda potentsial burilish nuqtalarini aniqlashda juda samarali. MACD chizig'i signal chizig'idan yuqoriga kesib o'tganda sotib olish signali, pastga kesib o'tganda esa sotish signali paydo bo'lishi mumkin. Histogramma esa bu ikki chiziq orasidagi masofani aks ettirib, trendning tezligini ko'rsatadi.

• ADX (O'rtacha Yo'nalish Indeksi): ADX indikatori trendning yo'nalishini emas, balki uning kuchini o'lchaydi. Yuqori ADX qiymatlari kuchli trendni (yuqoriga yoki pastga) bildiradi, past qiymatlar esa trendning yo'qligi yoki zaifligini ko'rsatadi. U +DI va -DI chiziqlari bilan birgalikda ishlatilib, trend yo'nalishini ham aniqlashga yordam beradi.

Bu indikatorlar treyderlarga narx harakatlarining dastlabki bosqichlarida trendlarni aniqlash va savdo qarorlarini qabul qilishda muhim ma'lumotlar beradi.

Qo'shimcha muhim texnik va bozor hajmi indikatorlari

Trend ko'rsatkichlari bizga bozor yo'nalishini ko'rsatsa-da, savdo qarorlarini yanada aniqroq qilish uchun narx harakati ortidagi kuch va dinamikani tushunish lozim. Faqatgina yo'nalishga tayanish ko'pincha "tuzoq"larga olib kelishi mumkin, shuning uchun professional treyderlar bozorning ichki holatini baholashda qo'shimcha vositalardan foydalanadilar.

Ushbu bo'limda biz bozorning "nafas olishi"ni aks ettiruvchi volatillik va bitimlar oqimini ko'rsatuvchi hajm indikatorlarini tahlil qilamiz. Shuningdek, grafikdagi takrorlanuvchi vizual signallarni — narx patronlarini aniqlashda yordam beruvchi texnik vositalarning ahamiyatini ko'rib chiqamiz. Ushbu ko'rsatkichlar trendning haqiqiyligini tasdiqlash va xavf-xatarlarni kamaytirishda strategiyangizning ajralmas qismiga aylanadi.

Volatillik va hajmni baholovchi indikatorlar

Bozor dinamikasini chuqur tushunish uchun faqat narx yo'nalishini bilish kifoya qilmaydi; harakatning kuchi va uning orqasidagi "yoqilg'i"ni ham tahlil qilish zarur. Volatillik va hajm indikatorlari aynan shu vazifani bajarib, treyderga bozorning haqiqiy holatini ko'rsatadi.

1. Bollinger Bands (Bollinger chiziqlari): Narxning o'rtacha qiymatdan og'ishini o'lchaydi. Chiziqlarning o'ta torayishi (squeeze) yaqin orada kuchli narx portlashi (breakout) bo'lishidan dalolat beradi. Bu indikator bozorning "qizib ketgan" yoki "sovigan" nuqtalarini aniqlashda qo'llaniladi.

2. ATR (Average True Range): Aktivning ma'lum vaqtdagi o'rtacha tebranish diapazonini ko'rsatadi. U trend yo'nalishini belgilamasa-da, o'zgaruvchanlikka qarab stop-loss darajalarini to'g'ri qo'yishda beqiyos vositadir.

3. OBV (On-Balance Volume): Narx va hajm o'rtasidagi bog'liqlikni tahlil qiladi. Agar narx ko'tarilsa-yu, OBV pasaysa, bu trendning zaiflashayotganidan va yaqin orada qaytishidan (reversal) signal beradi.

4. VWAP (Volume Weighted Average Price): Kunlik savdo hajmi va narxning o'rtacha nisbati. Institutsional investorlar uchun asosiy benchmark bo'lib, narxning adolatli qiymatdan qanchalik uzoqlashganini ko'rsatadi.

Patronlarni aniqlashda yordam beruvchi indikatorlar

Grafikdagi narx shakllari (patronlar) ko'pincha sub'ektiv bo'lishi mumkin, shuning uchun professional treyderlar vizual tahlilni aniqroq qilish uchun maxsus texnik vositalardan foydalanadilar. Ushbu indikatorlar bozordagi tartibsiz harakatlar ichidan aniq strukturani ajratib olishga xizmat qiladi.

ZigZag indikatori – bu borada eng samarali vositalardan biridir. U narxdagi kichik tebranishlarni (shovqinlarni) filtrlab, faqat asosiy trend o'zgarishlarini chiziqlar bilan birlashtiradi. Bu treyderga "Bosh va yelkalar" yoki "Ikki karra cho'qqi" kabi murakkab patronlarni vizual jihatdan tezroq va aniqroq aniqlash imkonini beradi.

Bill Williams Fraktallari esa bozorning burilish nuqtalarini (lokal cho'qqi va pastliklar) aniqlashda qo'llaniladi. Beshta shamdan iborat ushbu kombinatsiya narxning vaqtinchalik to'xtash yoki qaytish nuqtalarini ko'rsatib, grafik tahlilini matematik asos bilan mustahkamlaydi.

Bundan tashqari, Autochartist kabi avtomatlashtirilgan skanerlar uchburchaklar, kanallar va bayroqsimon patronlarni real vaqt rejimida qidiradi. Bunday vositalar tahlil vaqtini sezilarli darajada tejaydi va treyderga faqat eng yuqori ehtimollikka ega bo'lgan signallarga e'tibor qaratishga yordam beradi.

Fundamental tahlil: Etakchi iqtisodiy ko'rsatkichlar

Oldingi bo'limlarda biz texnik indikatorlar va grafik patronlar yordamida bozor harakatlarini tahlil qilishning turli usullarini ko'rib chiqdik. Biroq, fond bozorida muvaffaqiyatga erishish uchun faqat texnik tahlil bilan cheklanib qolmaslik muhimdir. Bozor narxlariga ta'sir qiluvchi chuqurroq omillarni tushunish uchun fundamental tahlil ajralmas hisoblanadi. U iqtisodiy ma'lumotlar, siyosiy voqealar va kompaniyalarning moliyaviy ko'rsatkichlari kabi makro va mikro iqtisodiy omillarni o'rganishga qaratilgan.

Fundamental tahlil treyderlarga aktivning ichki qiymatini baholash va bozor kayfiyatini shakllantiruvchi asosiy kuchlarni aniqlash imkonini beradi. Bu bozorning kelajakdagi yo'nalishi haqida kengroq tasavvur berib, texnik signallarni tasdiqlash yoki ularga qarshi chiqish uchun qo'shimcha ma'lumot beradi. Ushbu bo'limda biz fond savdosida eng muhim fundamental ko'rsatkichlarni va ulardan qanday samarali foydalanishni ko'rib chiqamiz.

Iqtisodiy ma'lumotlarning bozorga ta'siri

Fundamental tahlilning asosi iqtisodiy ma'lumotlarning bozor dinamikasiga ta'sirini tushunishdir. Etakchi iqtisodiy ko'rsatkichlar kelajakdagi bozor tendentsiyalarini bashorat qilishda hal qiluvchi rol o'ynaydi, chunki ular iqtisodiyotning umumiy sog'lig'ini aks ettiradi.

Asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlar va ularning bozorga ta'siri:

• Foiz stavkalari: Markaziy banklar (masalan, AQSh Federal Rezervi) tomonidan belgilangan stavkalar kapital narxini belgilaydi. Stavkalarning oshishi odatda aksiyalar narxiga bosim o'tkazadi, ammo milliy valyutani mustahkamlaydi.

• Inflyatsiya (CPI): Iste'mol narxlari indeksining o'sishi pul-kredit siyosatining qattiqlashishiga ishora qiladi, bu esa bozor volatilligini oshiradi.

• Mehnat bozori (NFP): Ish bilan bandlik darajasi iqtisodiy faollikning ko'zgusidir. Kuchli mehnat bozori iste'mol talabi yuqoriligini va iqtisodiy o'sishni anglatadi.

• YaIM (Yalpi Ichki Mahsulot): Iqtisodiyotning umumiy salomatligini ko'rsatuvchi eng keng qamrovli indikator bo'lib, uzoq muddatli trendlarni belgilaydi.

Treyderlar uchun kutilmalar va amaldagi raqamlar o'rtasidagi farq eng katta savdo imkoniyatlarini yaratadi. Iqtisodiy taqvimni muntazam kuzatish fundamental treyderning kundalik strategiyasining ajralmas qismidir.

Kompaniya moliyaviy ko'rsatkichlarini tahlil qilish

Makroiqtisodiy ma'lumotlar umumiy bozor tendensiyalarini ko'rsatsa-da, individual aksiyalarni baholash uchun kompaniyaning moliyaviy ko'rsatkichlarini chuqur tahlil qilish muhimdir. Bu tahlil kompaniyaning ichki salomatligi, o'sish potentsiali va barqarorligi haqida ma'lumot beradi.

Asosiy moliyaviy hisobotlar:

• Daromadlar to'g'risidagi hisobot: Kompaniyaning daromadlari, xarajatlari va sof foydasini ko'rsatib, rentabelligini baholashga yordam beradi.

• Balans hisoboti: Aktivlar, majburiyatlar va kapitalni aks ettirib, moliyaviy tuzilishi va likvidligini tushuntiradi.

• Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot: Operatsion, investitsion va moliyaviy faoliyatdan pul oqimlarini ko'rsatib, naqd pul ishlab chiqarish qobiliyatini baholaydi.

Ushbu hisobotlar asosida quyidagi moliyaviy ko'rsatkichlar tahlil qilinadi:

• Foyda/Aksiya (EPS): Har bir aksiya uchun sof foyda.

• Narx/Foyda (P/E) nisbati: Aksiya narxining foydaga nisbati, aksiyaning qimmat yoki arzonligini ko'rsatadi.

• Qarz/Kapital (Debt-to-Equity) nisbati: Kompaniyaning qarz yukini va moliyaviy riskini baholaydi.

• Kapital rentabelligi (ROE): Kompaniyaning o'z kapitalidan samarali foydalanishini ko'rsatadi.

Bu ko'rsatkichlar investorlarga kompaniyaning kelajakdagi o'sish imkoniyatlari va investitsiya jozibadorligi haqida xulosa chiqarishga yordam beradi.

Indikatorlarni savdo strategiyalarida qo'llash

Oldingi bo'limlarda biz texnik va fundamental indikatorlarning har birini alohida-alohida ko'rib chiqdik. Kompaniyalarning moliyaviy ko'rsatkichlarini chuqur tahlil qilish investitsiya qarorlari uchun mustahkam asos yaratadi, ammo bozorning dinamik tabiati faqat bitta tahlil turiga tayanmaslikni talab qiladi.

Endi biz ushbu bilimlarni amaliy savdo strategiyalariga qanday tatbiq etishni o'rganamiz. Samarali treyding nafaqat turli indikatorlarni tushunishni, balki ularni birgalikda, uyg'un tarzda qo'llashni ham talab qiladi. Bu bo'limda biz texnik va fundamental tahlil vositalarini birlashtirishning eng yaxshi usullarini, shuningdek, savdo jarayonida risklarni samarali boshqarishning muhim jihatlarini ko'rib chiqamiz.

Bir nechta indikatorlarni birgalikda ishlatish sirlari

Bozorda muvaffaqiyat qozonishning asosiy siri — bu indikatorlarni bir-birini takrorlamaydigan tarzda guruhlashdir. Ko'pgina yangi boshlovchilar bir vaqtning o'zida RSI va Stochastic kabi bir xil vazifani bajaruvchi (osillyatorlar) vositalardan foydalanib, "ko'p signal — ko'p foyda" deb xato o'ylashadi. Aslida, bu tahliliy chalkashlikka va noto'g'ri qarorlarga olib keladi.

Samarali strategiya yaratish uchun quyidagi kombinatsiyalardan foydalanish tavsiya etiladi:

1. Trend va Momentum kombinatsiyasi: Masalan, 200 kunlik harakatlanuvchi o'rtacha (Moving Average) umumiy trend yo'nalishini ko'rsatsa, RSI indikatori ushbu trend ichidagi kirish nuqtalarini aniqlashga yordam beradi.

2. Hajm va Narx tasdig'i: Narxning muhim darajani yorib o'tishi savdo hajmining (Volume) ortishi bilan birga kelsa, bu signalning ishonchliligini bir necha barobar oshiradi.

3. Filtrlash: Kechikuvchi indikatorlar trendni tasdiqlasa, etakchi indikatorlar narxning haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan hududda ekanligini ko'rsatib, xavfli kirishlardan himoya qiladi.

Indikatorlar sonini 2 tadan 3 tagacha cheklash lozim. Har bir qo'shilgan vosita savdo qarorini murakkablashtirmasligi, aksincha, mavjud signalni tasdiqlashi (confluence) kerak. Eng kuchli signallar turli toifadagi indikatorlar bir nuqtada mos kelganda paydo bo'ladi.

Riskni boshqarish va umumiy xatolar

Indikatorlar qanchalik mukammal bo'lmasin, riskni boshqarish (risk management) treydingning asosi bo'lib qoladi. Ko'pgina yangi boshlovchilarning eng katta xatosi — indikatorlarga ko'r-ko'rona ishonish va ularni mutloq haqiqat deb qabul qilishdir. Hech bir texnik vosita bozorning kutilmagan fundamental o'zgarishlarini yoki kutilmagan iqtisodiy hodisalarni 100% aniqlik bilan bashorat qila olmaydi.

Treydingdagi eng ko'p uchraydigan xatolar:

• Indikatorlar bilan grafikni to'ldirib tashlash: Grafikda haddan tashqari ko'p vositalarni qo'llash "tahliliy falajlikka" (analysis paralysis) olib keladi. Bir xil guruhdagi (masalan, ikkita osillyator) vositalarni birga ishlatish signallarni shunchaki takrorlaydi va treyderda soxta ishonch uyg'otadi.

• Stop-Loss buyruqlarini e'tiborsiz qoldirish: Hatto eng kuchli etakchi indikator signal berganda ham, bozor kutilmagan tomonga harakatlanishi mumkin. Har bir bitimda umumiy kapitalning 1-2% idan ortig'ini xavf ostiga qo'ymaslik — professional treyderning oltin qoidasidir.

• Trendga qarshi savdo qilish: Etakchi indikatorlar narx qaytishini ko'rsatsa-da, kuchli trend vaqtida ular uzoq vaqt "haddan tashqari sotib olingan" hududlarda qolib ketishi mumkin. Bu esa erta kirish va yo'qotishlarga sabab bo'ladi.

Muvaffaqiyatli treyder indikatorni qaror qabul qilishda yagona emas, balki tasdiqlovchi filtr sifatida ko'radi. Riskni boshqarish — bu nafaqat pulni saqlash, balki bozorda uzoq muddatli barqarorlikni ta'minlash strategiyasidir.

Xulosa

Fond savdosida etakchi ko'rsatkichlar — bu treyderning "ko'zlari" bo'lib, ular bozorning kelajakdagi ehtimoliy harakatlarini bashorat qilishda beqiyos yordam beradi. Biz ushbu maqolada batafsil ko'rib chiqqan RSI indeksi, Stochastic oscillator va turli trend indikatorlari narx harakatining dinamikasini va bozor kayfiyatini tushunish uchun poydevor hisoblanadi. Biroq, professional treyding olamida shuni yodda tutish kerakki, hech bir texnik vosita mutlaq haqiqat emas va 100 foizlik kafolat bermaydi.

Muvaffaqiyatli fond bozori strategiyalari faqatgina bitta ko'rsatkichga tayanib qolmasligi lozim. Haqiqiy samaradorlik — bu texnik tahlil, bozor hajmi va fundamental iqtisodiy ko'rsatkichlarning o'zaro uyg'unligida namoyon bo'ladi. Etakchi indikatorlar sizga potentsial kirish nuqtalarini ko'rsatsa, kechikuvchi indikatorlar trendning mustahkamligini tasdiqlash uchun xizmat qiladi. Ushbu vositalarni tizimli ravishda birgalikda qo'llash orqali siz "yolg'on signallar" tuzog'iga tushish ehtimolini sezilarli darajada kamaytirasiz va qaror qabul qilishda ishonchingiz ortadi.

Yakuniy xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, aksiya narxlari tahlili doimiy izlanish, tahlil va amaliyotni talab qiladigan jarayondir. Yangi boshlovchilar va tajribali investorlar uchun eng yaxshi yondashuv — indikatorlarni avval strategik sinovdan (backtesting) o'tkazish va har qanday holatda ham risklarni boshqarish qoidalariga qat'iy amal qilishdir. Bozor doimiy harakatda va o'zgaruvchan, shuning uchun moslashuvchanlik, intizom va to'g'ri tanlangan tahlil vositalari sizning investitsiya portfelingizni barqaror o'sishiga xizmat qiluvchi asosiy omillar bo'lib qoladi.