Avstraliyalik treyderlar diqqatiga: Soliq to’lashda xatolardan qanday qochish mumkin?

Avstraliya moliya bozorlari dunyodagi eng rivojlangan va tartibga solingan tizimlardan biri hisoblanadi. Ko'plab treyderlar uchun foreks savdosi nafaqat qo'shimcha daromad manbai, balki professional faoliyat turiga aylangan. Biroq, muvaffaqiyatli savdo strategiyalarini ishlab chiqish bilan bir qatorda, Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) tomonidan belgilangan majburiyatlarni tushunish ham o'ta muhimdir. Avstraliyada foreks daromadlari soliqqa tortilmaydi degan noto'g'ri tushuncha ko'pincha jiddiy moliyaviy jarimalarga olib keladi. Aslida, har bir foyda keltiruvchi bitim soliq deklaratsiyasida aks ettirilishi shart. Soliqqa tortish tartibi sizning faoliyatingiz ko'lamiga qarab farq qilishi mumkin:

• Kapital o'sishi solig'i (CGT): Odatda uzoq muddatli investorlar va vaqti-vaqti bilan savdo qiluvchilar uchun qo'llaniladi.

• Oddiy daromad solig'i: Faol, kunlik treyderlar va ushbu faoliyatni biznes sifatida yurituvchilar uchun amal qiladi.

Ushbu qo'llanmada biz Avstraliya soliq tizimining nozik jihatlarini ko'rib chiqamiz va treyderlar o'z majburiyatlarini qanday qilib qonuniy va samarali bajarishlari mumkinligini tahlil qilamiz.

ATO nuqtai nazaridan treyderlar tasnifi

Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) foreks treyderlarini soliqqa tortishda ularning faoliyat turini aniqlashga alohida e'tibor qaratadi. Sizning treyder sifatidagi tasnifingiz – oddiy investor yoki biznes treyderi ekanligingiz – soliq majburiyatlaringiz, qo'llaniladigan soliq stavkalari va chegirib tashlanadigan xarajatlar turlarini tubdan o'zgartirishi mumkin. Bu farqlarni tushunish soliq yukini optimallashtirish va ATO bilan bog'liq muammolardan qochish uchun juda muhimdir.

Shuningdek, soliq rezidentligini to'g'ri aniqlash ham muhim ahamiyatga ega. Avstraliya rezidenti bo'lish yoki bo'lmaslik sizning global daromadlaringizning qanday soliqqa tortilishiga bevosita ta'sir qiladi. Ushbu bo'limda biz ATO nuqtai nazaridan treyderlarning asosiy tasniflarini va soliq rezidentligining soliqqa ta'sirini batafsil ko'rib chiqamiz.

Siz investorsiz yoki biznes treyderi?

Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) treyderlarni soliq maqsadlarida ikki asosiy toifaga ajratadi: investorlar va biznes treyderlari. Bu tasnif soliq majburiyatlaringizni va qaysi xarajatlarni chegirib tashlashingiz mumkinligini belgilashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.

• Investorlar: Ular odatda uzoq muddatli strategiyalarga ega bo'lib, savdo faoliyatini asosiy daromad manbai sifatida ko'rmaydilar. Ularning savdolari kamroq chastotali va passivroq bo'ladi. Investorlar uchun foreksdan olingan foyda ko'pincha Kapital o'sishi solig'i (CGT) qoidalariga ko'ra soliqqa tortiladi.

• Biznes treyderlari: Ular savdoni muntazam, tizimli va tijorat faoliyati sifatida olib boradilar. Ular ko'p vaqt sarflaydilar, murakkab strategiyalardan foydalanadilar va savdo ularning asosiy daromad manbai hisoblanadi. Biznes treyderlari uchun savdo daromadlari oddiy daromad sifatida ko'riladi va ular biznes xarajatlarini chegirib tashlash huquqiga ega bo'ladilar.

ATO bu farqni aniqlashda savdo hajmi, chastotasi, tizimliligi, treyderning savdoga ajratgan vaqti va faoliyatning tijorat xarakteri kabi bir qator omillarni hisobga oladi.

Soliq rezidentligini aniqlashning ahamiyati

Avstraliya soliq tizimida rezidentlik maqomi sizning fuqaroligingizdan ko'ra muhimroq hisoblanadi. ATO foreks treyderining soliq majburiyatlarini belgilashda to'rtta asosiy testdan foydalanadi: yashash testi (resides test), domitsil testi, 183 kunlik test va davlat pensiya jamg'armasi testi. Ushbu maqomni aniqlash treyder uchun quyidagi sabablarga ko'ra hayotiy ahamiyatga ega:

• Global daromad hisoboti: Avstraliya rezidentlari dunyoning istalgan nuqtasidagi brokerlar orqali olingan barcha foreks foydalarini deklaratsiya qilishlari shart. No-rezidentlar esa faqat Avstraliya manbalaridan olingan daromadlar uchun soliq to'laydilar.

• Soliq stavkalari va imtiyozlar: Rezidentlar uchun soliqsiz minimal miqdor (tax-free threshold) mavjud. No-rezidentlar esa birinchi dollardan boshlab yuqori stavkada soliqqa tortiladi va ko'pincha kapital o'sishi solig'i (CGT) bo'yicha chegirmalardan mahrum bo'lishadi.

• Ikki tomonlama soliqqa tortish: Rezidentlik maqomi xalqaro soliq shartnomalari asosida bir daromad uchun ikki marta soliq to'lamaslik imkonini beradi.

Soliq rezidentligini noto'g'ri talqin qilish ATO tomonidan jiddiy jarimalar va qayta hisob-kitoblarga sabab bo'lishi mumkin.

Foreks daromadlarini soliqqa tortish turlari

Avstraliyada soliq rezidentligini aniqlash muhimligini tushungan holda, endi foreks savdosidan olingan daromadlarga qanday soliq turlari qo'llanilishini ko'rib chiqish vaqti keldi. Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) treyderning faoliyat turiga qarab, foreks daromadlarini ikki asosiy usulda soliqqa tortishi mumkin: Kapital o'sishi solig'i (CGT) yoki oddiy daromad solig'i sifatida.

Ushbu bo'limda biz ushbu ikki soliq mexanizmining o'ziga xos xususiyatlarini, ularning foreks operatsiyalariga qanday ta'sir qilishini va har bir holatda soliq majburiyatlarini qanday hisoblash kerakligini batafsil ko'rib chiqamiz. To'g'ri tasniflash soliq yukini optimallashtirish va ATO bilan bog'liq muammolardan qochish uchun juda muhimdir.

Kapital o'sishi solig'i (CGT) qo'llanilishi

Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) qoidalariga ko'ra, agar sizning faoliyatingiz "investitsiya" xarakteriga ega bo'lsa, foreks savdosidan olingan foyda Kapital o'sishi solig'i (CGT) obyekti hisoblanadi. Bu rejimda har bir valyuta ayirboshlash yoki pozitsiyani yopish alohida soliq hodisasi (CGT event) sifatida qayd etiladi.

CGT tizimining o'ziga xos jihatlari quyidagilardan iborat:

• 50% chegirma imkoniyati: Agar siz valyuta aktivini 12 oydan ortiq muddat davomida o'zingizda saqlasangiz, olingan foydaning faqat yarmi soliqqa tortilishi mumkin. Biroq, spekulyativ foreks savdosida bu muddatga kamdan-kam amal qilinadi.

• Zararlarni qoplash: Kapital zararlar (capital losses) faqat kapital foydalar (capital gains) hisobidan chegirilishi mumkin. Ularni oddiy ish haqi yoki boshqa daromad turlaridan ayirib tashlashga ruxsat berilmaydi.

• Hisob-kitob: Foyda aktivni sotish narxi va uni sotib olish xarajatlari (cost base) o'rtasidagi farq sifatida aniqlanadi.

Shuni yodda tutingki, CGT qoidalari asosan uzoq muddatli investorlar uchun qulay bo'lib, faol treyderlar uchun boshqacha yondashuv talab etilishi mumkin.

Daromad solig'i stavkalari va hisoblash usullari

Oldingi bo'limda kapital o'sishi solig'i (CGT) ko'rib chiqilgan bo'lsa, professional treyderlar uchun foreks savdosidan olingan daromadlar odatdagi daromad sifatida qaraladi va Avstraliyaning progressiv soliq stavkalari bo'yicha soliqqa tortiladi. Bu shuni anglatadiki, sizning umumiy soliqqa tortiladigan daromadingiz oshgani sari soliq stavkangiz ham oshadi.

Avstraliyada daromad solig'i stavkalari rezidentlik maqomingizga va umumiy soliqqa tortiladigan daromadingizga bog'liq. 2023-2026 moliyaviy yil uchun soliq stavkalari quyidagicha:

• 0 - 18,200 AUD: 0%

• 18,201 - 45,000 AUD: har bir dollar uchun 19 sent

• 45,001 - 120,000 AUD: har bir dollar uchun 32.5 sent

• 120,001 - 180,000 AUD: har bir dollar uchun 37 sent

• 180,001 AUD dan yuqori: har bir dollar uchun 45 sent

Soliqqa tortiladigan daromadni hisoblashda, savdo faoliyatingizdan olingan yalpi foydadan ruxsat etilgan barcha xarajatlar chegirib tashlanadi. Bu jarayon aniq hisob-kitoblarni va barcha operatsiyalarning to'g'ri hujjatlashtirilishini talab qiladi. Foreks daromadingiz boshqa daromadlaringiz bilan birga yillik soliq deklaratsiyasida ko'rsatilishi shart.

Treyderlar uchun soliq imtiyozlari va chegirmalar

Avstraliya soliq tizimida foreks treyderlari uchun eng muhim jihatlardan biri — bu soliqqa tortiladigan bazani qonuniy ravishda kamaytirish imkoniyatidir. ATO qoidalariga ko'ra, daromad olish maqsadida qilingan deyarli barcha asosli xarajatlar soliq deklaratsiyasida chegirib tashlanishi mumkin. Bu nafaqat moliyaviy yukni kamaytiradi, balki treyding faoliyatining umumiy rentabelligini oshirishga xizmat qiladi.

Professional treyder sifatida siz o'z faoliyatingizni biznes kabi boshqarishingiz va har bir sarflangan mablag'ni hujjatlashtirishingiz lozim. Soliq chegirmalari asosan quyidagi yo'nalishlarni qamrab oladi:

• Operatsion xarajatlar: Savdo platformalariga kirish va tahliliy vositalar uchun to'lovlar.

• Kasbiy rivojlanish: Treyding ko'nikmalarini oshirishga qaratilgan resurslar.

• Texnik ta'minot: Savdo uchun zarur bo'lgan uskunalar va ish joyini tashkil etish xarajatlari.

Platforma to'lovlari va o'quv kurslari xarajatlari

Foreks treyderi sifatida sizning asosiy operatsion xarajatlaringizdan biri bu texnologik infratuzilmadir. ATO (Avstraliya Soliq Idorasi) qoidalariga ko'ra, daromad olish maqsadida ishlatiladigan platforma obunalari (masalan, TradingView, MetaTrader qo'shimchalari yoki Bloomberg terminali) va real vaqtdagi ma'lumotlar oqimi (data feeds) uchun to'lovlar soliq bazasidan to'liq chegirib tashlanishi mumkin. Shuningdek, savdo algoritmlari va ekspert maslahatchilarning (EA) uzluksiz ishlashini ta'minlovchi VPS (Virtual Private Server) xizmatlari ham ushbu toifaga kiradi.

O'quv kurslari va professional rivojlanish xarajatlari bo'yicha quyidagilarga e'tibor berish lozim:

• Mavjud ko'nikmalarni oshirish: Agar kurs sizning joriy treyding faoliyatingizni takomillashtirishga qaratilgan bo'lsa, uning qiymati chegiriladi.

• Yangi sohani o'rganish: Mutlaqo yangi investitsiya yo'nalishini boshlash uchun sarflangan mablag'lar ba'zan "kapital xarajat" deb hisoblanishi mumkin.

• Adabiyotlar: Ixtisoslashgan moliyaviy jurnallar, kitoblar va pullik tahliliy axborotnomalar ham soliq imtiyoziga ega.

Barcha to'lov kvitansiyalari va hisob-fakturalarni kamida 5 yil davomida saqlash majburiydir.

Uskunalar va ofis xarajatlarini chegirib tashlash

Treyding faoliyati uchun zarur bo'lgan texnik infratuzilma xarajatlari ham soliq bazasini kamaytirishda muhim rol o'ynaydi. Avstraliya soliq tizimida ushbu xarajatlarni deklaratsiya qilishning o'ziga xos qoidalari mavjud:

• Texnik uskunalar va amortizatsiya: Kompyuterlar, bir nechta monitorlar va yuqori tezlikdagi internet routerlari kabi aktivlar chegirib tashlanishi mumkin. Agar uskunaning narxi 300 AUD dan oshsa, u darhol chegirilmaydi, balki uning qiymati vaqt o'tishi bilan amortizatsiya (decline in value) qilinadi.

• Uy ofisi xarajatlari: Uydan turib savdo qiluvchi treyderlar elektr energiyasi, isitish, sovutish va internet xarajatlarining bir qismini chegirib tashlash huquqiga ega. ATO hozirda "fixed rate" (belgilangan stavka) usulini taklif etadi, bu esa har bir ish soati uchun aniq miqdorni hisoblash imkonini beradi.

• Mebel va jihozlar: Ergonomik stullar va maxsus ish stollari ham treyding faoliyati uchun zarur bo'lsa, chegirmalar ro'yxatiga kiritiladi.

Muhim qoida: Agar uskunadan ham shaxsiy, ham professional maqsadlarda foydalansangiz, faqat treydingga tegishli bo'lgan foiz qismini (apportionment) hisobga olishingiz shart. Masalan, internetdan 70% vaqt davomida savdo uchun foydalansangiz, xarajatning faqat 70 foizi chegiriladi. Barcha xarid cheklari va foydalanish jurnallarini kamida 5 yil davomida saqlash tavsiya etiladi.

Hisobot berish jarayoni va hujjatlashtirish

Soliq imtiyozlari va chegirmalarni aniqlab olgach, navbatdagi muhim qadam — barcha savdo operatsiyalarini tizimli ravishda hujjatlashtirish va hisobot shakliga keltirishdir. Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) uchun shunchaki foyda miqdorini ko'rsatish kifoya qilmaydi; har bir bitimning aniq sanasi, kirish va chiqish narxlari hamda hisob-kitob valyutasi qat'iy nazorat qilinadi.

Muvaffaqiyatli deklaratsiya topshirishning asosi — bu to'g'ri yuritilgan jurnal va barcha xalqaro operatsiyalarni mahalliy valyutaga o'girish qoidalariga rioya qilishdir. Ushbu bo'limda biz xorijiy valyutadagi daromadlarni qanday qilib qonuniy ravishda AUDga o'tkazish va yillik hisobotlarni topshirishda nimalarga e'tibor berish kerakligini ko'rib chiqamiz.

Foreks operatsiyalarini AUD valyutasiga o'tkazish qoidalari

Oldingi bo'limda ta'kidlanganidek, foreks operatsiyalarini to'g'ri hujjatlashtirish ATO talablariga rioya qilishning asosidir. Bu jarayonning muhim qismi xorijiy valyutadagi barcha bitimlarni Avstraliya dollari (AUD) ga o'tkazishdir. Soliq maqsadlarida, har bir foreks savdosi natijasini AUDda hisoblash shart.

Umumiy qoida shuki, har bir operatsiya amalga oshirilgan sanadagi valyuta kursi bo'yicha AUDga o'tkaziladi. Biroq, tez-tez savdo qiluvchi treyderlar uchun har bir bitimni alohida o'tkazish murakkab bo'lishi mumkin. Bunday hollarda, ATO ma'lum sharoitlarda o'rtacha valyuta kursidan foydalanishga ruxsat berishi mumkin, ammo bu usulni qo'llashdan oldin professional maslahatchi bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. Valyuta kurslaridagi o'zgarishlar natijasida yuzaga keladigan foyda yoki zararlar ham soliqqa tortiladigan daromad yoki chegirib tashlanadigan xarajat sifatida ko'rib chiqiladi. Bu "foreks daromadlari deklaratsiyasi" jarayonining ajralmas qismidir. Tanlangan konvertatsiya usuli izchil qo'llanilishi va barcha hisob-kitoblar aniq hujjatlashtirilishi kerak.

Yillik deklaratsiya topshirish va muddatlar

Avstraliyada moliya yili 1-iyuldan boshlanib, keyingi yilning 30-iyuniga qadar davom etadi. Foreks treyderlari uchun ushbu davr mobaynidagi barcha operatsiyalar yakuniy hisobotda aks ettirilishi shart. Deklaratsiya topshirish jarayoni treyderning maqomiga (investor yoki biznes) qarab farqlanishi mumkin.

Asosiy muddatlar va qoidalar:

• Mustaqil topshirish: Agar siz deklaratsiyani myGov portali orqali mustaqil ravishda topshirsangiz, oxirgi muddat 31-oktabr hisoblanadi.

• Soliq agenti orqali: Ro'yxatdan o'tgan soliq agenti (Tax Agent) bilan ishlasangiz, topshirish muddati keyingi yilning 15-mayiga qadar uzaytirilishi mumkin.

• Hujjatlarni saqlash: ATO talabiga binoan, barcha savdo jurnallari, brokerlik hisobotlari va xarajatlarni tasdiqlovchi hujjatlar kamida 5 yil davomida saqlanishi shart.

Deklaratsiya topshirishda barcha foyda va zararlar AUD valyutasida ko'rsatilishi, shuningdek, chet elda to'langan soliqlar (Foreign Income Tax Offset) mavjud bo'lsa, ular ham inobatga olinishi lozim. Muddatlarni o'tkazib yuborish ATO tomonidan moliyaviy jarimalar qo'llanilishiga sabab bo'ladi.

Soliq xatolari va huquqiy javobgarlik

Foreks bozorida muvaffaqiyatli savdo qilish faqat foyda olish bilan cheklanmaydi, balki Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) oldidagi majburiyatlarni to'g'ri bajarishni ham talab qiladi. Hatto tajribali treyderlar ham murakkab soliq qonunchiligida texnik xatolarga yo'l qo'yishlari mumkin, bu esa kutilmagan moliyaviy yo'qotishlar va huquqiy muammolarga sabab bo'ladi.

Soliq deklaratsiyasidagi noaniqliklar, daromadlarni noto'g'ri tasniflash yoki hisobotlarni kechiktirish ATO tomonidan jiddiy tekshiruvlarga va yuqori miqdordagi jarimalarga olib kelishi mumkin. Ushbu bo'limda biz soliq xatolarining oldini olish strategiyalari va huquqiy javobgarlikdan himoyalanish usullarini ko'rib chiqamiz. To'g'ri yondashuv nafaqat kapitalingizni, balki treyderlik obro'yingizni ham saqlab qolishga yordam beradi.

ATO tekshiruvlari va jarimalardan qanday qochish kerak

ATO (Avstraliya Soliq Idorasi) zamonaviy ma'lumotlarni solishtirish tizimlaridan foydalanadi, bu esa brokerlik hisobotlari va siz taqdim etgan deklaratsiyalar o'rtasidagi tafovutlarni tezda aniqlash imkonini beradi. Tekshiruvlar va kutilmagan jarimalardan qochish uchun quyidagi qoidalarga qat'iy rioya qilish tavsiya etiladi:

• Ma'lumotlarning aniqligi: Har bir bitimni, jumladan, foyda va zararlarni AUD (Avstraliya dollari) ekvivalentida aniq ko'rsating. Brokerlik platformasidan olingan yillik hisobotlar (Annual Statement) asosiy hujjat bo'lib xizmat qilishi kerak.

• Hujjatlarni saqlash: ATO qoidalariga ko'ra, barcha savdo yozuvlari, kvitansiyalar va bank ko'chirmalari kamida 5 yil davomida saqlanishi shart. Bu har qanday audit jarayonida sizning asosiy himoyangizdir.

• Shubhali holatlardan qochish: Turmush tarzi va e'lon qilingan daromad o'rtasidagi nomuvofiqlik ko'pincha tekshiruvga sabab bo'ladi. Agar siz katta miqdorda foyda ko'rayotgan bo'lsangiz, uni yashirishga urinish og'ir moliyaviy sanksiyalarga olib keladi.

Agar xatolikka yo'l qo'yganingizni bilsangiz, ATO tekshiruvni boshlashidan oldin ixtiyoriy ravishda ma'lumot berish (voluntary disclosure) jarimalarni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin. Aks holda, qasddan qilingan xatolar uchun jarimalar yetishmayotgan soliq summasining 25% dan 75% gacha yetishi mumkin.

Professional soliq maslahatchisiga murojaat qilishning afzalliklari

Oldingi bo'limda ATO tekshiruvlaridan qochish va hujjatlashtirishning muhimligi ko'rib chiqildi. Biroq, soliq qonunchiligining murakkabligi va doimiy o'zgarishlari professional yordamga murojaat qilishni zarur qilib qo'yishi mumkin. Professional soliq maslahatchisi bilan ishlashning bir qancha afzalliklari mavjud:

• Mutaxassis bilimi: Soliq maslahatchilari Avstraliya soliq qonunchiligini, xususan, foreks savdosiga oid qoidalarni chuqur biladi. Ular sizning savdo faoliyatingizga mos keladigan eng samarali soliq strategiyalarini aniqlashga yordam beradi, bu esa sizning soliq yukingizni qonuniy ravishda kamaytirish imkonini beradi.

• Xatolardan himoya: Professional maslahatchi soliq deklaratsiyasida xatolarga yo'l qo'ymaslikka yordam beradi, bu esa ATO tomonidan jarimalar va tekshiruvlar xavfini sezilarli darajada kamaytiradi. Ular barcha operatsiyalaringizning to'g'ri hisobga olinishini va tegishli soliq imtiyozlaridan foydalanishingizni ta'minlaydi.

• Vaqt va resurslarni tejash: Soliq qonunchiligini o'rganish va deklaratsiyani tayyorlash ko'p vaqt talab qiladi. Mutaxassisga murojaat qilish orqali siz bu vaqtni savdo strategiyalaringizni takomillashtirishga va bozor tahliliga sarflashingiz mumkin.

• Optimallashtirish va rejalashtirish: Ular nafaqat joriy soliq majburiyatlaringizni boshqarishga, balki kelajakdagi savdo faoliyatingizni soliq nuqtai nazaridan samarali rejalashtirishga ham yordam beradi. Bu sizning umumiy moliyaviy ahvolingizni yaxshilashga xizmat qiladi.

Xulosa: Muvaffaqiyatli va qonuniy treyding sirlari

Avstraliyada foreks savdosida muvaffaqiyatga erishish va qonuniy faoliyat yuritish uchun bozor dinamikasini tushunish bilan birga, soliq majburiyatlariga ham jiddiy yondashish muhimdir. Oldingi bo'limda ta'kidlanganidek, professional soliq maslahatchisining yordami jarayonni soddalashtirishi mumkin. Biroq, har bir treyder o'zining soliq majburiyatlarini tushunishi va ularga rioya qilishi lozim.

Muvaffaqiyatli va qonuniy treyding sirlari quyidagilarni o'z ichiga oladi:

• ATO qoidalarini bilish: Avstraliya Soliq Idorasi (ATO) tomonidan belgilangan foreks daromadlarini soliqqa tortish qoidalarini doimiy o'rganib boring.

• Aniqlik va hujjatlashtirish: Barcha savdo operatsiyalaringiz, daromad va xarajatlaringizni muntazam va aniq qayd etib boring. Bu soliq deklaratsiyasini to'ldirishda va ATO tekshiruvlarida muhimdir.

• To'g'ri tasniflash: O'zingizni investor yoki biznes treyderi sifatida to'g'ri tasniflash soliqqa tortish usuliga bevosita ta'sir qiladi.

• Imtiyozlardan foydalanish: Qonuniy soliq imtiyozlari va chegirib tashlanadigan xarajatlarni (masalan, platforma to'lovlari, o'quv kurslari) to'g'ri aniqlang va ulardan foydalaning.

• Professional yordam: Murakkab vaziyatlarda yoki shubhalar tug'ilganda har doim malakali soliq maslahatchisiga murojaat qiling.

Ushbu tamoyillarga rioya qilish sizga nafaqat soliq xatolaridan qochishga, balki moliyaviy maqsadlaringizga erishishda ishonchli va barqaror yo'lni ta'minlashga yordam beradi. Qonuniy va mas'uliyatli treyding uzoq muddatli muvaffaqiyatning asosidir.