Foiz stavkasi — bu overnayt investitsiya yoki bir oy yoxud undan uzoqroq muddatga qoʻyilgan depozitlar uchun tijorat banklariga markaziy bank tomonidan toʻlanadigan stavkadir. Ushbu stavka tijorat banklarining foiz stavkalari uchun koʻrsatkich boʻlib xizmat qiladi va ularning stavkalari markaziy bank stavkasidan past boʻlmasligi kerak. Ushbu maqolada siz foiz stavkalari nima uchun muhimligi va bozorlarda ularga nimalar taʼsir qilishini bilib olasiz.
Foiz stavkasi nima?
Foiz stavkasi qarz beruvchi tomonidan qarzga berilgan summa va qarz muddatiga qarab olinadigan mablagʻ miqdorini anglatadi.
Foiz stavkasi talab va taklif asosida qarz beruvchi va qarz oluvchi oʻrtasidagi kelishuv bilan belgilanadi. Qarz olish muddati bilan bogʻliq xavf qanchalik yuqori boʻlsa, foiz stavkasi ham shunchalik yuqori boʻladi.
Foiz stavkalari odatda yillik hisoblangan foiz davrida qarz beruvchi oʻz mablagʻlari ustidan nazoratdan voz kechishi evaziga maʼlum bir muddat uchun investitsiya daromadini ifodalaydi.
Nima uchun markaziy banklarga foiz stavkalari kerak?
Foiz stavkasi markaziy bankka muomaladagi pul miqdorini nazorat qilishda yordam beradi. Markaziy banklar ushbu stavkani oʻrta muddatli istiqbolda oshiradi yoki pasaytiradi. Agar foiz stavkasi oshirilsa, qarz olish faolligi pasayadi. Bu likvidlikning kamayishiga va oʻz navbatida inflyatsiya darajasining pasayishiga olib keladi.
Foiz stavkalariga nimalar taʼsir qiladi?
Foiz stavkalarini belgilovchi omillarni tushunish oqilona savdo qarorlarini qabul qilishni istagan har bir kishi uchun juda muhimdir. Quyida foiz stavkalariga taʼsir qiluvchi oltita asosiy omil keltirilgan:
Pul-kredit siyosati. Markaziy banklar iqtisodiyotdagi pul taklifini tartibga solish orqali foiz stavkalarini belgilash uchun javobgardir. Foiz stavkalarini pasaytirish iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirishi, ularni oshirish esa inflyatsiyani jilovlashi mumkin.
Inflyatsiya. Tovarlar va xizmatlar narxi oshganda, qarz beruvchilar vaqt oʻtishi bilan xarid qobiliyatining pasayishini qoplash uchun yuqoriroq foiz stavkalarini talab qilishlari mumkin. Markaziy banklar inflyatsiyaga qarshi kurashish va narxlar barqarorligini taʼminlash uchun koʻpincha foiz stavkalarini oshiradilar.
Iqtisodiy sharoitlar. YaIM oʻsishi, bandlik darajasi, unumdorlik va isteʼmol xarajatlari foiz stavkalari boʻyicha qarorlarga taʼsir qilishi mumkin. Markaziy banklar iqtisodiyotning qizib ketishining oldini olish uchun oʻsish davrida stavkalarni oshirishi yoki qarz olish va investitsiyalarni ragʻbatlantirish uchun pasayish davrida ularni tushirishi mumkin.
Kreditga boʻlgan talab va taklif. Kredit olish imkoniyati va qarzga boʻlgan talab ham foiz stavkalariga taʼsir qiladi. Kreditlarga yuqori talab va cheklangan kredit taklifi foiz stavkalarining oshishiga olib kelishi mumkin, kredit profitsiti va past talab esa stavkalarning pasayishiga sabab boʻlishi mumkin.
Davlat qarzi va fiskal siyosat. Davlat qarzining koʻpayishi kreditga boʻlgan talabni oshirishi mumkin, bu esa yuqori foiz stavkalariga olib keladi. Bundan tashqari, xarajatlar, soliqqa tortish va budjet taqchilligiga taʼsir qiluvchi davlat siyosati ham foiz stavkalari boʻyicha qarorlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Global omillar. Valyuta kurslari, global moliyaviy barqarorlik va geosiyosiy voqealar kabi xalqaro iqtisodiy omillar foiz stavkalariga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Global foiz stavkalarining oʻzgarishi yoki investorlar kayfiyatining oʻzgarishi muayyan mamlakat uchun qarz olish xarajatlariga taʼsir qilib, uning ichki foiz stavkalariga taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Ushbu omillarning alohida ahamiyati va oʻzaro taʼsiri mamlakatlar hamda mintaqalarga qarab farq qilishi mumkin. Oʻz yurisdiksiyalarida foiz stavkalarini belgilash va oʻzgartirish uchun asosiy javobgarlik markaziy banklar zimmasidadir.
Headway yangiliklaridan darhol xabardor boʻlish uchun bizni Telegram, Instagram va Facebookda kuzatib boring.
