Muvaffaqiyatli savdo uchun eng foydali savdo ko’rsatkichi nima va undan qanday to’g’ri foydalanish kerak?

Moliyaviy bozorlar, ayniqsa Forex, murakkab va o'zgaruvchan muhit bo'lib, unda muvaffaqiyatga erishish uchun narx harakatlarini tahlil qilish, bozor tendensiyalarini aniqlash va savdo imkoniyatlarini topishda texnik tahlil va uning asosiy elementi bo'lgan savdo indikatorlari muhim rol o'ynaydi.

Savdo indikatorlari narxlar, hajmlar va boshqa bozor ma'lumotlari asosida matematik hisob-kitoblar orqali hosil bo'ladigan grafik vositalardir. Ular treyderlarga bozor holatini tushunish, narx harakatlarini bashorat qilish va ongli savdo qarorlarini qabul qilishda yordam beradi. Ushbu maqolada biz "eng foydali savdo ko'rsatkichi nima?" degan savolga javob topishga, eng samarali indikatorlarni ko'rib chiqishga va ularni muvaffaqiyatli savdo strategiyalariga qanday integratsiya qilishni o'rganishga qaratilganmiz.

Texnik tahlilda indikatorlarning roli va ahamiyati

Nima uchun treyderlar savdo ko'rsatkichlariga tayanadilar?

Moliyaviy bozorlarda qaror qabul qilish faqat intuitsiyaga asoslanmasligi kerak. Treyderlar bozor shovqinini kamaytirish, obyektiv savdo signallarini aniqlash va hissiyotlarga berilmaslik uchun texnik ko'rsatkichlarga tayanadilar. Har bir savdo vositasi o'tmishdagi narx va hajm ma'lumotlarini matematik formulalar yordamida qayta ishlaydi. Bu esa kelajakdagi narx harakatlarini aniqroq prognoz qilish, bozorga kirish va chiqish nuqtalarini belgilash hamda xavfni to'g'ri boshqarish imkonini beradi.

Indikatorlar turlari: Kechikuvchi va oldinlab boruvchi vositalar

Texnik tahlil jarayonida qo'llaniladigan har bir tahlil asbobi o'zining ishlash prinsipiga ko'ra asosan ikkita katta guruhga bo'linadi:

• Kechikuvchi (Lagging) indikatorlar: Ular allaqachon shakllangan trendni tasdiqlash uchun xizmat qiladi. Narx o'zgarishidan keyin signal beradi. Ular barqaror trendli bozorlarda juda ishonchli hisoblanadi.

• Oldinlab boruvchi (Leading) indikatorlar: Narx o'zgarishidan oldin bozorning ehtimoliy burilish nuqtalarini bashorat qilishga yordam beradi. Ular asosan flet (yonlama) bozorlarida samarali ishlaydi.

Nima uchun treyderlar savdo ko'rsatkichlariga tayanadilar?

Moliyaviy bozorlar murakkab va doimiy o'zgaruvchan muhit bo'lib, treyderlardan tez va aniq qarorlar qabul qilishni talab qiladi. Aynan shu yerda savdo indikatorlari muhim rol o'ynaydi. Ular narx harakati, hajm va volatillik kabi bozor ma'lumotlarini vizual va tushunarli shaklga aylantirib, treyderlarga bozor dinamikasini obyektiv baholash imkonini beradi.Indikatorlar treyderlarga quyidagilarda yordam beradi:

• Trendlarni aniqlash: Bozorda qaysi yo'nalish ustunligini tushunish.

• Momentumni baholash: Narx harakatining kuchi va tezligini o'lchash.

• Kirish va chiqish nuqtalarini topish: Potensial savdo imkoniyatlarini aniqlash.

• Hissiy qarorlarni kamaytirish: Subyektiv taxminlar o'rniga matematik hisob-kitoblarga asoslangan savdo qilish.Ular treyderlarga bozorning "pulsini" his qilishga va o'z strategiyalarini yanada samaraliroq qurishga yordam beradigan qimmatli vositalardir.

Indikatorlar turlari: Kechikuvchi va oldinlab boruvchi vositalar

Barcha savdo ko'rsatkichlarini ularning signal berish vaqtiga qarab ikki asosiy guruhga bo'lish mumkin. Ushbu farqni tushunish to'g'ri strategiya tuzish uchun juda muhimdir.

• Kechikuvchi indikatorlar (Lagging Indicators): Bu turdagi vositalar narx harakati allaqachon sodir bo'lganidan keyin signal beradi. Ularning asosiy vazifasi — mavjud trendni tasdiqlash va uning kuchini o'lchash. Ular trendli bozorlarda ishonchliroq natija ko'rsatadi, ammo kirish nuqtasini biroz kechiktirishi mumkin. Eng mashhur misollar: Harakatlanuvchi o'rtachalar (Moving Averages) va Bollinger Bands.

• Oldinlab boruvchi indikatorlar (Leading Indicators): Bu indikatorlar narxning kelajakdagi harakatini bashorat qilishga harakat qiladi va potentsial burilish nuqtalarini oldindan ko'rsatadi. Ular bozor haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan holatlarni aniqlash uchun ishlatiladi. Afzalligi — trend boshlanishida savdoga kirish imkoniyati. Kamchiligi — yonlama harakatlanuvchi (flet) bozorda ko'plab soxta signallar berishi mumkin. Bularga RSI va Stoxastik Ossillyator kiradi.

Trendni aniqlash uchun eng yaxshi indikatorlar

Bozordagi asosiy harakat yo'nalishini to'g'ri aniqlash — har qanday forex strategiyalari uchun muvaffaqiyat kalitidir. Keling, trendni aniqlashda eng ko'p ishonch bildiriladigan asosiy tahlil asbobi turlarini ko'rib chiqamiz.

Harakatlanuvchi o'rtachalar (Moving Averages): Trend yo'nalishini belgilash

Moving Average (MA) — bu narxning ma'lum bir davr ichidagi o'rtacha qiymatini ko'rsatuvchi klassik texnik ko'rsatkich. U narx tebranishlarini tekislab, bozorning umumiy yo'nalishini aniq ko'rsatadi. Odatda, narx MA chizig'idan yuqorida bo'lsa — bu o'suvchi trend, pastda bo'lsa — pasayuvchi trend hisoblanadi. Bu trend yo'nalishini tasdiqlovchi eng ishonchli savdo vositasi hisoblanadi.

Bollinger Bands va Keltner kanallari: Volatillik va narx chegaralari

Trend nafaqat yo'nalishga, balki kuchga ham ega. Bollinger Bands va Keltner kanallari kabi grafik indikatori turlari bozor volatilligi darajasini o'lchashda tengsizdir. Ular narxning o'rtacha qiymatdan qanchalik og'ishini ko'rsatib, trendning davom etishi yoki o'zgarishi haqida muhim savdo signallari beradi. Ushbu kanalli vositalar shamlar tahlili bilan birgalikda qo'llanilganda, narxning keskin sakrashlarini (breakout) oldindan aniqlash imkonini beradi.

Harakatlanuvchi o'rtachalar (Moving Averages): Trend yo'nalishini belgilash

Harakatlanuvchi o'rtachalar (Moving Averages, MA) — bu, ehtimol, har bir treyder o'z faoliyatida duch keladigan eng fundamental va ommabop texnik ko'rsatkichdir. Uning asosiy vazifasi — narx harakatidagi tasodifiy "shovqinlarni" silliqlash orqali bozorning umumiy trend yo'nalishini aniqlashdir.

MA ning ikki asosiy turi mavjud:

• Oddiy Harakatlanuvchi O'rtacha (Simple Moving Average, SMA): Belgilangan davr uchun narxlarning o'rtacha arifmetik qiymatini hisoblaydi.

• Eksponensial Harakatlanuvchi O'rtacha (Exponential Moving Average, EMA): So'nggi narxlarga ko'proq "vazn" beradi, bu esa uni narx o'zgarishlariga sezgirroq qiladi.

Signallarni talqin qilish:

• Agar narx harakatlanuvchi o'rtachadan yuqorida bo'lsa, bu o'sish trendini (buqa bozori) ko'rsatadi.

• Agar narx harakatlanuvchi o'rtachadan pastda bo'lsa, bu pasayish trendini (ayiq bozori) bildiradi.

Ko'pincha treyderlar ikkita MA ni birgalikda ishlatishadi (masalan, 50-davrli va 200-davrli). Qisqa muddatli MA uzun muddatli MA ni pastdan yuqoriga kesib o'tsa ("oltin kesishma"), bu kuchli sotib olish signalidir. Aksincha kesishma ("o'lim kesishmasi") esa sotish signalini beradi.

Bollinger Bands va Keltner kanallari: Volatillik va narx chegaralari

Harakatlanuvchi o'rtachalar trend yo'nalishini belgilashda muhim bo'lsa-da, ular bozor volatilligini va narxning "normal" diapazonini ko'rsatmaydi. Bu bo'shliqni to'ldirish uchun Bollinger Bands (Bollinjer chiziqlari) va Keltner kanallari kabi indikatorlar qo'llaniladi.

Bollinger Bands uchta chiziqdan iborat: o'rtadagi oddiy harakatlanuvchi o'rtacha (SMA) va undan yuqori hamda pastdagi ikkita standart og'ish chizig'i. Bu chiziqlar narxning o'zgaruvchanligini aks ettiradi: chiziqlar kengayganda volatillik oshganini, torayganda esa pasayganini bildiradi. Ayniqsa, chiziqlarning torayishi ("squeeze") ko'pincha kuchli narx harakatidan oldin sodir bo'ladi. Narxning yuqori yoki pastki chiziqlarga tegishi yoki ularni buzishi potentsial trend o'zgarishi yoki davom etishidan signal berishi mumkin.

Keltner kanallari ham narx kanallarini hosil qiladi, ammo ular eksponensial harakatlanuvchi o'rtacha (EMA) va o'rtacha haqiqiy diapazon (ATR) asosida quriladi. Ular ko'pincha Bollinger Bands'ga nisbatan torroq bo'lib, trend yo'nalishini tasdiqlash va narxning kanal chegaralaridan chiqib ketishi orqali kuchli trend harakatlarini aniqlashda samarali hisoblanadi. Bu indikatorlar birgalikda narx chegaralarini va bozor volatilligini aniqroq tahlil qilish imkonini beradi.

Bozor momentumi va ossillyatorlar tahlili

Trend indikatorlari narx yo'nalishini ko'rsatsa, ossillyatorlar bu harakatning kuchi va tezligini, ya'ni momentumini o'lchaydi. Ular bozorning "haddan tashqari qizib ketgan" yoki "sovuqlashgan" holatlarini aniqlash orqali potentsial qaytish nuqtalarini topishga yordam beradi.

RSI indikatori: Haddan tashqari sotib olingan va sotilgan hududlar

Nisbiy Kuch Indeksi (RSI) — eng mashhur momentum ossillyatorlaridan biri. U 0 dan 100 gacha bo'lgan shkalada narx o'zgarishlarining tezligi va miqyosini o'lchaydi.

• 70 dan yuqori qiymat: Aktiv haddan tashqari sotib olingan (overbought) hisoblanadi va narxning pasayish ehtimoli ortadi.

• 30 dan past qiymat: Aktiv haddan tashqari sotilgan (oversold) hisoblanadi va narxning ko'tarilish ehtimoli paydo bo'ladi.

MACD: Trend o'zgarishi va gistogramma signallari

Harakatlanuvchi O'rtachalarning Yaqinlashishi/Uzoqlashishi (MACD) — bu trendni kuzatuvchi momentum indikatori. U ikkita harakatlanuvchi o'rtacha o'rtasidagi munosabatni ko'rsatadi. MACD chizig'i signal chizig'ini kesib o'tishi sotib olish yoki sotish signallarini beradi. Gistogramma esa trendning kuchayayotganini yoki zaiflashayotganini aks ettiradi. Nol chizig'idan yuqoridagi kesishishlar o'sish trendini, pastdagilari esa pasayish trendini tasdiqlaydi.

RSI indikatori: Haddan tashqari sotib olingan va sotilgan hududlar

Nisbiy Kuch Indeksi (RSI) — bu bozor momentumini o'lchaydigan va aktivning haddan tashqari sotib olingan yoki haddan tashqari sotilganligini aniqlashga yordam beradigan mashhur ossillyator. U 0 dan 100 gacha bo'lgan diapazonda harakatlanadi. An'anaviy ravishda, agar RSI 70 dan yuqori bo'lsa, aktiv haddan tashqari sotib olingan deb hisoblanadi, bu narxning pasayishi ehtimolini ko'rsatadi. Aksincha, agar RSI 30 dan pastga tushsa, aktiv haddan tashqari sotilgan deb hisoblanadi, bu narxning ko'tarilishi mumkinligini bildiradi. Ushbu signallar treyderlarga potentsial qaytish nuqtalarini aniqlashda yordam beradi. Biroq, kuchli trendli bozorlarda RSI uzoq vaqt davomida haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan hududlarda qolishi mumkin, bu esa yolg'on signallarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, RSI'ni boshqa indikatorlar bilan birgalikda ishlatish muhimdir.

MACD: Trend o'zgarishi va gistogramma signallari

RSI kabi, MACD (Moving Average Convergence Divergence) ham bozor momentumini o'lchaydigan mashhur ossillyator hisoblanadi. Biroq, u trendning yo'nalishi va kuchini aniqlashda o'ziga xos yondashuvni taklif etadi. Ushbu texnik ko'rsatkich ikkita harakatlanuvchi o'rtacha (EMA) o'rtasidagi munosabatni tahlil qilishga asoslangan.

MACD tahlilida quyidagi asosiy signallarga e'tibor qaratish lozim:

• Chiziqlar kesishishi: MACD chizig'i signal chizig'ini pastdan yuqoriga kesib o'tsa, bu sotib olish (o'sish trendi) signalidir. Aksincha, yuqoridan pastga kesib o'tish sotish imkoniyatini ko'rsatadi.

• Nolinchi daraja: Chiziqlarning nolinchi darajadan yuqoriga yoki pastga o'tishi global trend o'zgarishini tasdiqlaydi.

• Gistogramma dinamikasi: Gistogramma ustunlari MACD va signal chizig'i orasidagi masofani aks ettiradi. Ustunlar o'sishi trend kuchayotganini, qisqarishi esa bozor volatilligi pasayib, joriy harakat zaiflashayotganini bildiradi.

MACD va RSI kabi vositalar bozor holatini aniq ko'rsatsa-da, hech bir indikator 100% aniq signal bermaydi. Shuning uchun professional treyderlar ularni doimo boshqa tahlil asboblari bilan birgalikda ishlatishadi.

Indikatorlarni birlashtirish: Samarali savdo strategiyasini tuzish

Bozorda yuz foiz aniq ishlaydigan yagona "sehrli" savdo vositasi mavjud emas. Har qanday texnik ko'rsatkich o'zining zaif tomonlariga ega va ba'zan soxta savdo signallari berishi mumkin. Shuning uchun muvaffaqiyatli texnik tahlil kompleks yondashuvni talab qiladi. Turli xil tahlil asbobi turlarini (masalan, trend ko'rsatkichlari va ossillyatorlarni) o'zaro birlashtirish orqali siz xavflarni sezilarli darajada kamaytirasiz.

Samarali forex strategiyalari odatda bir-birini to'ldiruvchi grafik indikatori kombinatsiyalariga asoslanadi:

• Moving Average va RSI indikatori: MA umumiy trend yo'nalishini ko'rsatsa, RSI bozorning haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan holatini aniqlaydi. Bu trend bo'ylab xavfsiz kirish nuqtalarini topishga yordam beradi.

• MACD tahlili va Bollinger Bands: Bollinjer chiziqlari bozor volatilligi va narx chegaralarini aniq belgilaydi, MACD esa trend o'zgarishini tasdiqlaydi. Ushbu kombinatsiya shamlar tahlili bilan birgalikda kuchli yorib o'tishlarni aniqlashda juda qo'l keladi.

Nima uchun bitta indikator yetarli emas? Kompleks yondashuv

Bozor dinamikasi doimiy ravishda o'zgarib turadi, shuning uchun faqat bitta texnik ko'rsatkich asosida qaror qabul qilish juda xavfli hisoblanadi. Har qanday savdo vositasi o'zining ma'lum bir kuchli va zaif tomonlariga ega. Masalan, trend indikatorlari narx yo'nalishini aniq ko'rsatsa-da, yonlama harakatlarda (flet) ko'plab soxta savdo signallari berishi mumkin.

Shu sababli, professional treyderlar texnik tahlil jarayonida doimo kompleks yondashuvni qo'llaydilar. Muvaffaqiyatli savdo uchun bir nechta tahlil asbobi bir-birini to'ldirishi va tasdiqlashi zarur.

Kompleks yondashuvning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:

• Signallarni filtrlash: Bitta indikator xato signal bersa, ikkinchisi uni inkor etadi va xavfni oldini oladi.

• Bozor volatilligi tahlili: Narx o'zgarishlari va bozor holatini turli burchaklardan obyektiv baholash imkoniyati.

• Risklarni kamaytirish: Faqat tasdiqlangan signallar orqali barqaror va ishonchli forex strategiyalarini yaratish.

Hech qanday "sehrli" indikator mavjud emas. Barqaror daromadga erishish uchun turli toifadagi vositalarni o'zaro to'g'ri uyg'unlashtirish talab etiladi.

Eng ommabop kombinatsiyalar: MA + RSI va MACD + Bollinger Bands

Amaliyotda eng ko'p qo'llaniladigan va yuqori samaradorlik ko'rsatuvchi strategiyalar odatda trend va ossillyator ko'rsatkichlarini o'zida jamlaydi. Quyida eng ommabop ikkita kombinatsiyani ko'rib chiqamiz:

1. Harakatlanuvchi o'rtachalar (Moving Average) va RSI indikatori kombinatsiyasi Bu klassik yondashuv bo'lib, asosan trend yo'nalishida savdo qilish uchun ishlatiladi.

• Moving Average bozorning umumiy trendini (o'sish yoki pasayish) aniqlab beradi.

• RSI indikatori esa ushbu trend doirasida qachon narx haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan hududga kirganini ko'rsatadi. Natijada, treyder trend bo'ylab eng qulay va xavfsiz kirish nuqtasini topadi.

2. MACD tahlili va Bollinger Bands (Bollinjer chiziqlari) Bu juftlik bozor volatilligi va momentumini birgalikda tahlil qilishda juda qo'l keladi.

• Bollinger Bands narxning o'zgaruvchanlik chegaralarini va flet holatidan chiqish (breakout) nuqtalarini belgilaydi.

• MACD esa narx chiziqdan tashqariga chiqqanda, bu harakatning kuchini va trend o'zgarishini tasdiqlovchi aniq savdo signallari beradi.

Ushbu kombinatsiyalar bir-birining kamchiliklarini yopib, soxta signallarni filtrlashga yordam beradi.

Indikatorlar bilan ishlashda yo'l qo'yiladigan asosiy xatolar

Indikatorlar savdoda kuchli qurol bo'lsa-da, ulardan noto'g'ri foydalanish depozitning tezda kamayishiga olib kelishi mumkin. Professional treyderlar orasida eng ko'p kuzatiladigan xatolar quyidagilardir:

• Indikatorlar bilan grafikni haddan tashqari to'ldirish: Ko'p treyderlar 5-6 ta ko'rsatkichni bir vaqtda qo'llashadi. Bu "tahliliy falajlik"ka (analysis paralysis) olib keladi, chunki indikatorlar bir-biriga zid signallar berishi mumkin.

• Bozor kontekstini hisobga olmaslik: Trend indikatorlarini (masalan, Moving Average) flet (yonlama harakat) paytida ishlatish ko'plab soxta signallarga sabab bo'ladi. Aksincha, ossillyatorlar kuchli trend paytida uzoq vaqt davomida "haddan tashqari sotilgan/sotib olingan" hududda qolib ketishi mumkin.

• Kechikish omilini unutish: Deyarli barcha texnik ko'rsatkichlar o'tmishdagi narxlarga asoslanadi. Ular kelajakni bashorat qilmaydi, balki joriy holatni matematik tahlil qiladi.

• "Sehrli tayoqcha" qidirish: Bitta indikatorning parametrlarini tinimsiz o'zgartirish (curve fitting) orqali 100%lik natijaga erishib bo'lmaydi.

Ushbu xatolardan qochish uchun har bir vositaning matematik mohiyatini va qaysi bozor holatiga mos kelishini tushunish shart.

Signalni noto'g'ri talqin qilish va 'soxta' buzilishlar

Treyderlar ko'pincha indikator signallarini noto'g'ri talqin qilishadi, bu esa moliyaviy yo'qotishlarga olib keladi. Masalan, narxning qo'llab-quvvatlash yoki qarshilik darajasidan o'tishi har doim ham haqiqiy buzilishni anglatmaydi. Ko'pincha bu "soxta buzilish" (false breakout) bo'lib, narx qisqa vaqt ichida darajadan o'tib, tezda orqaga qaytadi. Bunday holatlar, ayniqsa, bozor volatilligi past bo'lgan yoki muhim yangiliklar oldidan tez-tez uchraydi, bu esa tajribasiz treyderlarni tuzoqqa ilintiradi.

Soxta signallarni aniqlash va ulardan himoyalanish uchun treyderlar qo'shimcha tasdiqlashni kutishlari kerak. Bu, masalan, narx shamining darajadan tashqarida ishonchli yopilishini kutish, savdo hajmlari tahlilini qo'llash yoki boshqa indikatorlar bilan tasdiqlash bo'lishi mumkin. Faqat bitta indikatorga tayanib qaror qabul qilish xavfli bo'lib, ko'pincha noto'g'ri savdo qarorlariga va keraksiz yo'qotishlarga olib keladi. Bozor shovqini va manipulyatsiyasi ham signallarni buzishi mumkin, shuning uchun har doim ehtiyotkor bo'lish va kompleks yondashuvni qo'llash muhim.

Indikatorlarni haddan tashqari ko'paytirish va psixologik omillar

Ko'pgina yangi boshlovchi treyderlar grafikni turli xil texnik tahlil vositalari bilan to'ldirib tashlash xatosiga yo'l qo'yadilar. Bitta grafikda 5-6 ta indikatorning bo'lishi ko'pincha tahliliy falajlikka (analysis paralysis) olib keladi. Biri sotib olishni ko'rsatsa, boshqasi sotishni tavsiya qilishi mumkin. Bu esa qarama-qarshi savdo signallari tufayli treyderni chalg'itadi.

Indikatorlarni haddan tashqari ko'paytirishning salbiy oqibatlari:

• Axborotning ortiqchaligi: Grafikning ko'rinmay qolishi va narx harakatini e'tibordan chetda qoldirish.

• Psixologik bosim: Qaror qabul qilishdagi ikkilanishlar, ishonchsizlik va qo'rquv.

• Hissiy savdo: Bozor volatilligi ortgan paytda ochko'zlik yoki vahima ta'sirida noto'g'ri forex strategiyalarini qo'llash.

Professional treyderlar odatda grafikni toza saqlashga harakat qilishadi, chunki asosiy e'tibor doimo narxning o'ziga qaratilishi kerak. Muvaffaqiyatli savdo psixologiyasi shuni ko'rsatadiki, vositalar soni emas, balki ularning sifati va treyderning intizomi muhimroqdir. O'zingiz tushunadigan 2-3 ta indikator bilan ishlash hissiy barqarorlikni ta'minlaydi va ortiqcha stressdan xalos etadi.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, moliya bozorlarida yuz foizlik aniqlik bilan ishlaydigan yagona "sehrli" indikator mavjud emas. Muvaffaqiyatli texnik tahlil va barqaror daromad faqatgina kompleks yondashuv orqali ta'minlanadi.

Forex strategiyalari doirasida eng yaxshi natijalarga erishish uchun quyidagi qoidalarga amal qiling:

• Trendni aniqlash: Asosiy yo'nalishni topish uchun Moving Average va Bollinger Bands vositalaridan foydalaning.

• Momentumni baholash: Bozorning haddan tashqari sotib olingan yoki sotilgan holatlarini aniqlashda RSI indikatori va MACD tahlili yordam beradi.

• Tasdiqlash: Barcha savdo signallari albatta shamlar tahlili va bozor volatilligi darajasi bilan tasdiqlanishi shart.

Har qanday savdo vositasi faqatgina treyderning intizomi, to'g'ri risk-menejment va psixologik barqarorligi bilan birgalikda o'z samarasini beradi. Indikatorlarni to'g'ri birlashtiring, o'z strategiyangizni doimiy ravishda sinovdan o'tkazing va hissiyotlarga berilmasdan, faqat tasdiqlangan ma'lumotlarga asoslanib savdo qiling.