Jahon oltin bozorining keng qamrovli sharhi: Aktiv treyding uchun bugun bir untsiya oltin qancha savdo qilinmoqda va narx tahlili

Oltin asrlar davomida insoniyat uchun nafaqat boylik ramzi, balki eng ishonchli moliyaviy himoya vositasi bo‘lib xizmat qilib kelmoqda. Bugungi kunda global iqtisodiyotdagi noaniqliklar, inflatsiya darajasining o‘sishi va geosiyosiy ziddiyatlar fonida jahon oltin bozori strategik ahamiyatga ega aktivga aylandi. Ko‘plab treyderlar va investorlar uchun ‘bugun bir untsiya oltin qancha savdo qilinmoqda?’ degan savol kundalik moliyaviy tahlilning ajralmas qismidir.

Oltinning bugungi kundagi ahamiyatini quyidagi asosiy omillar bilan izohlash mumkin:

• Xavfsiz boshpana aktivi (Safe Haven): Iqtisodiy inqirozlar va siyosiy beqarorlik davrida kapitalni saqlab qolishning eng samarali yo‘li.

• Inflatsiyadan himoya: Qog‘oz pullar xarid qobiliyatini yo‘qotganda, oltin o‘z real qiymatini saqlab qolish xususiyatiga ega.

• Diversifikatsiya: Professional portfel boshqaruvida risklarni kamaytirish uchun oltin eng muhim vosita hisoblanadi.

• Markaziy banklar zaxirasi: Dunyo mamlakatlari, jumladan O‘zbekiston ham o‘z oltin-valyuta zaxiralarini aynan ushbu metall hisobiga mustahkamlab boradi.

Ushbu sharhimizda biz oltin narxining shakllanish mexanizmlari, joriy bozor kotirovkalari va aktiv treyding uchun zarur bo‘lgan tahliliy ma‒lumotlarni taqdim etamiz.

Oltinning bugungi narxi va joriy bozor holati

Bugungi kunda jahon moliya bozorlarida oltin narxi o'zining yuqori volatilligi va strategik ahamiyati bilan ajralib turmoqda. Aktiv treyderlar va investorlar uchun bir untsiya oltin (XAU/USD) narxi asosiy benchmark hisoblanadi. Hozirgi vaqtda spot oltin narxi xalqaro birjalarda, xususan London (LBMA) va Nyu-York (COMEX) savdo maydonchalarida real vaqt rejimida shakllanmoqda.

Oltin savdosida narxlarni to'g'ri tahlil qilish uchun quyidagi jihatlarga e'tibor qaratish lozim:

• Troya untsiyasi: Xalqaro standart bo'lib, u taxminan 31.1035 grammga teng.

• Spot narxi: Metallning darhol yetkazib berish sharti bilan joriy birja bahosi.

• Spread: Sotib olish va sotish narxlari o'rtasidagi farq, bu broker yoki bank komissiyasini aks ettiradi.

Bozor turi	Narx shakllanishi	Asosiy omil
Jahon bozori	USD / Untsiya	Global likvidlik va foiz stavkalari
O'zbekiston bozori	UZS / Gramm	MB kursi va dollar volatilligi

O'zbekiston oltin bozorida narxlar Markaziy bank tomonidan jahon kotirovkalari asosida belgilanadi. Biroq, mahalliy investorlar uchun narxga nafaqat oltinning global qiymati, balki so'mning AQSH dollariga nisbatan kursi ham bevosita ta'sir ko'rsatadi. Bu esa treyderlardan ham tashqi, ham ichki iqtisodiy ko'rsatkichlarni doimiy kuzatib borishni talab etadi.

Bugun bir untsiya oltin real vaqtda qancha savdo qilinmoqda?

Jahon bozorida oltinning narxi doimiy ravishda o'zgarib turadi va bu "spot narx" deb ataladi. Spot narx – bu oltinning bir troya unsiyasi (taxminan 31.1035 gramm) uchun hozirgi vaqtda, darhol yetkazib berish sharti bilan to'lanadigan joriy bozor qiymatidir. Ushbu narx Nyu-Yorkning COMEX va Londonning LBMA kabi dunyoning yirik birjalaridagi real vaqt rejimida amalga oshirilayotgan savdolar asosida shakllanadi va odatda AQSh dollarida ifodalanadi.

Masalan, ushbu maqola yozilayotgan vaqtda bir untsiya oltinning spot narxi $2,350 atrofida savdo qilinmoqda. Biroq, bu raqam har soniyada o'zgarishi mumkin. Aktiv treyderlar uchun bu o'zgaruvchanlik muhim ahamiyatga ega, chunki u kun davomidagi savdo imkoniyatlarini yaratadi. Narxning o'zgarishiga quyidagilar ta'sir qiladi:

• Savdo sessiyalari: Osiyo, Yevropa va Amerika savdo sessiyalari ochilishi va yopilishi bilan bozor faolligi o'zgaradi.

• Iqtisodiy ma'lumotlar: Muhim iqtisodiy yangiliklar (masalan, AQShdagi ishsizlik darajasi yoki inflatsiya ko'rsatkichlari) e'lon qilinganda narx keskin o'zgarishi mumkin.

• Bozor kayfiyati: Investorlarning global iqtisodiyotga bo'lgan ishonchi yoki xavotirlari narxlarga bevosita ta'sir ko'rsatadi.

Jahon bozori va O'zbekiston oltin bozori ko'rsatkichlarining qiyosiy tahlili

Jahon oltin bozoridagi spot narxlar global benchmark bo'lib xizmat qilsa-da, O'zbekiston oltin bozori o'ziga xos xususiyatlarga ega. Global narxlar mahalliy bozorga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir ko'rsatsa-da, O'zbekiston Markaziy bankining oltin-valyuta zaxiralarini boshqarish siyosati, ichki talab va taklif dinamikasi ham narx shakllanishida muhim rol o'ynaydi.

O'zbekiston Markaziy banki dunyodagi eng yirik oltin xaridorlaridan biri bo'lib, uning operatsiyalari mahalliy oltin narxlariga va valyuta kursiga bilvosita ta'sir ko'rsatadi. Masalan, Markaziy bankning oltin sotish yoki sotib olish hajmlari ichki bozordagi likvidlikka va narx barqarorligiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin.

Mahalliy zargarlik sanoati va aholining jismoniy oltinga bo'lgan an'anaviy talabi ham global tendensiyalardan farqli o'laroq, o'ziga xos narx dinamikasini yaratishi mumkin. Bu, ayniqsa, bayramlar yoki iqtisodiy noaniqlik davrlarida yaqqol namoyon bo'ladi.

Shu sababli, O'zbekistondagi treyderlar va investorlar nafaqat jahon bozoridagi o'zgarishlarni, balki Markaziy bankning siyosatini va ichki bozorning o'ziga xos xususiyatlarini ham diqqat bilan kuzatishlari lozim. Bu ikki bozor o'rtasidagi farqlarni tushunish samarali savdo strategiyalarini ishlab chiqish uchun kalit hisoblanadi.

Oltin narxlariga ta'sir ko'rsatuvchi asosiy makroiqtisodiy omillar

Oltin narxining shakllanishi murakkab makroiqtisodiy jarayon bo'lib, u global moliya bozoridagi o'zgarishlarga juda sezgir. Aktiv treyding bilan shug'ullanuvchilar uchun quyidagi asosiy omillarni tahlil qilish strategik ahamiyatga ega:

• AQSH dollari kursi (DXY): Oltin xalqaro miqyosda dollarda baholanadi. Shuning uchun dollar indeksi ko'tarilganda, boshqa valyuta egalari uchun oltin qimmatlashadi va unga bo'lgan talab pasayadi. Odatda, dollar va oltin o'rtasida teskari korrelyatsiya mavjud.

• Inflatsiya va foiz stavkalari: Oltin an'anaviy ravishda inflatsiyadan himoyalanish vositasi hisoblanadi. Biroq, Markaziy banklar (ayniqsa, AQSH Federal rezerv tizimi) foiz stavkalarini oshirganda, oltin kabi dividend to'lamaydigan aktivlarni saqlashning "muqobil xarajati" ortadi, bu esa narxga bosim o'tkazishi mumkin.

• Geosiyosiy beqarorlik: Urushlar, savdo cheklovlari yoki siyosiy inqirozlar davrida investorlar oltinni "xavfsiz boshpana" (safe-haven) sifatida ko'rishadi. Bunday vaziyatlarda xavfni kamaytirish maqsadida oltin sotib olish ko'payadi va narxlar keskin ko'tariladi.

• Markaziy banklarning oltin zaxiralari: Dunyo bo'ylab Markaziy banklar, jumladan O'zbekiston Markaziy banki tomonidan oltin sotib olinishi yoki sotilishi bozor likvidligiga va umumiy narx trendiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.

Dollar kursi, inflatsiya va Markaziy bank qarorlarining narxga ta'siri

Oltin narxi shakllanishida AQSH dollari indeksi (DXY) va monetar siyosat o'rtasidagi bog'liqlik fundamental ahamiyatga ega. Oltin xalqaro birjalarda dollarda kotirovka qilingani sababli, dollar qiymatining oshishi oltinni boshqa valyuta egalari uchun qimmatlashtiradi va talabni pasaytiradi. Bu teskari korrelyatsiya treyderlar uchun asosiy indikator hisoblanadi.

Markaziy banklar, ayniqsa AQSH Federal Rezerv Tizimi (FRS) foiz stavkalarini o'zgartirishi oltin bozoriga bevosita ta'sir qiladi:

• Yuqori foiz stavkalari: Obligatsiyalar kabi daromadli aktivlarni jozibador qiladi, bu esa oltinning opportunistik xarajatini oshiradi va narxga bosim o'tkazadi.

• Past foiz stavkalari: Oltinni saqlash xarajatini nisbatan kamaytiradi va narx o'sishiga kuchli turtki beradi.

Inflatsiya sharoitida oltin «qiymat ombori» vazifasini o'taydi. Pul massasining ko'payishi va xarid qobiliyatining pasayishi investorlarni real aktivlarga yo'naltiradi. O'zbekiston sharoitida dollar kursi va jahon oltin narxi o'rtasidagi muvozanat mahalliy zargarlik va investitsiya bozoridagi narxlarni belgilovchi asosiy drayver hisoblanadi. Bugun bir untsiya oltin qancha savdo qilinayotganini tahlil qilishda ushbu makroiqtisodiy ko'rsatkichlarni inobatga olish strategik qarorlar qabul qilishda yordam beradi.

Geosiyosiy vaziyat va oltinning xavfsiz boshpana aktivi sifatidagi o'rni

Geosiyosiy beqarorlik davrida oltin o‘zining "xavfsiz boshpana" (safe haven) maqomini to‘liq namoyon etadi. Iqtisodiy sanksiyalar, harbiy mojarolar yoki yirik davlatlar o‘rtasidagi savdo urushlari yuzaga kelganda, investorlar xavfli aktivlardan (aksiyalar va ba'zi valyutalar) voz kechib, o‘z kapitallarini oltinda saqlashga intiladilar.

Geosiyosiy omillarning narxga ta’siri quyidagi jihatlarda yaqqol ko‘rinadi:

• Noaniqlikdan himoya: Siyosiy inqirozlar milliy valyutalarning qadrsizlanishiga olib kelishi mumkin, oltin esa o‘zining ichki qiymatini saqlab qoladi va hech qanday hukumat majburiyatlariga bog‘liq emas.

• Markaziy banklar strategiyasi: Ko‘plab davlatlar, jumladan O‘zbekiston ham, geosiyosiy risklarni diversifikatsiya qilish va dollar qaramligini kamaytirish maqsadida oltin zaxiralarini muntazam oshirib boradi.

• Psixologik omil: Bozor ishtirokchilari orasida vahima kuchaygan sayin, "bugun bir untsiya oltin qancha" savdosi faollashadi va talab taklifdan keskin ustun keladi.

Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, global taranglik kuchaygan pallada oltin narxi kutilmagan sakrashlarni amalga oshiradi. Bu esa aktiv treyderlar uchun ham xavf, ham yuqori daromad olish imkoniyatini yaratuvchi asosiy drayver hisoblanadi.

Tarixiy tendensiyalar va kelajakdagi narx prognozlari

Oltin narxlarining o'tmishdagi o'zgarishlari va ularning bozorga ta'siri

Geosiyosiy omillar va iqtisodiy tebranishlar fonida oltin narxining tarixiy tendensiyalarini o'rganish kelajakdagi bozor holatini tushunishga yordam beradi. Tarixga nazar tashlasak, qimmatbaho metallar har doim inqiroz davrida xavfsiz boshpana aktivi bo'lib kelgan. Masalan, 2008-yilgi moliyaviy inqiroz va 2020-yilgi pandemiya davrida untsiya oltin narxi keskin o'sishni qayd etdi. O'tmishdagi bu o'zgarishlar jahon oltin bozori va O'zbekiston oltin bozori ishtirokchilari uchun muhim dars bo'lib, inflatsiya va dollar kursi tebranishlariga qarshi ishonchli himoya vositasi ekanligini isbotladi.

Moliyaviy tahlilchilar va treyderlarning oltin narxi bo'yicha kelajak prognozlari

Bugungi kunda spot oltin va gramm oltin bo'yicha kelajak prognozlari asosan ijobiy. Moliyaviy yangiliklar va yetakchi tahlilchilarning fikriga ko'ra, Markaziy bank tomonidan foiz stavkalarining pasaytirilishi ehtimoli oltin bahosi yanada oshishiga olib kelishi mumkin.

Kelajakdagi asosiy kutilmalar:

1. Qisqa muddatli prognoz: Oltin qiymati joriy narx darajasida konsolidatsiya bo'lishi yoki kichik texnik tuzatishlar kuzatilishi mumkin.

2. Uzoq muddatli istiqbol: Oltin zaxiralari va barqaror talab hisobiga bugungi narx kelajakda yangi tarixiy maksimumlarni yangilashi kutilmoqda. Investitsiya kiritishda ushbu prognozlarni hisobga olish savdo narxi dinamikasini to'g'ri baholashga imkon beradi.

Oltin narxlarining o'tmishdagi o'zgarishlari va ularning bozorga ta'siri

Oltin narxining tarixiy dinamikasi faqat raqamlar o'zgarishi emas, balki global iqtisodiy ishonchning ko'zgusidir. 1971-yilda oltin standartining bekor qilinishi (Nikson shoki) metallning erkin bozor aktiviga aylanishiga yo'l ochdi. O'shandan beri har bir yirik iqtisodiy inqiroz oltin qiymatining strategik o'sishi bilan kuzatildi.

Tarixiy muhim bosqichlar va ularning ta'siri:

• 2008-yilgi global inqiroz: Tizimli xavflar ortishi bilan oltin "xavfsiz port" sifatida o'z qiymatini keskin oshirdi.

• 2020-yilgi pandemiya davri: Global noaniqliklar fonida oltin ilk bor $2000 lik psixologik to'siqni yorib o'tdi.

• 2023-2024 yillar: Markaziy banklar tomonidan oltin zaxiralarining faol to'ldirilishi va geosiyosiy ziddiyatlar narxni yangi rekord darajalarga olib chiqdi.

Ushbu tendensiyalar shuni ko'rsatadiki, bugun bir untsiya oltin qancha savdo qilinayotgani nafaqat joriy talabga, balki o'tmishdagi iqtisodiy saboqlarga ham bevosita bog'liq. Tarixiy volatillik tahlili treyderlarga bozorning "pastki" va "yuqori" nuqtalarini bashorat qilishda fundamental asos bo'lib xizmat qiladi.

Moliyaviy tahlilchilar va treyderlarning oltin narxi bo'yicha kelajak prognozlari

Oltinning tarixiy barqarorligi va inqirozlarga chidamliligi moliyaviy tahlilchilar va treyderlar uchun kelajak prognozlarini shakllantirishda muhim asos bo'lib xizmat qiladi. Hozirgi kunda ko'plab ekspertlar oltin narxining o'sish potentsialini ta'kidlamoqdalar, ayniqsa global iqtisodiy noaniqliklar va inflatsiya bosimi sharoitida.

• Qisqa muddatli prognozlar: Ba'zi tahlilchilar qisqa muddatda oltin narxining biroz o'zgaruvchan bo'lishini kutishmoqda, bu Markaziy banklarning foiz stavkalari bo'yicha qarorlari va dollar kursining harakatlariga bog'liq. Biroq, umumiy tendentsiya yuqoriga qarab yo'nalgan bo'lishi mumkin.

• Uzoq muddatli istiqbollar: Uzoq muddatli istiqbolda, oltin narxining barqaror o'sishi kutilmoqda. Geosiyosiy keskinliklar, davlat qarzlarining oshishi va xavfsiz boshpana aktivlariga bo'lgan talabning ortishi oltin narxini qo'llab-quvvatlovchi asosiy omillar bo'lib qoladi. Masalan, yirik investitsiya banklari 2024-2025 yillarda oltin narxi untsiyasi uchun 2300-2500 AQSh dollari oralig'ida bo'lishini prognoz qilmoqdalar, hatto ba'zi optimistlar 2700 dollardan oshishini ham taxmin qilishmoqda.

• Treyderlar nuqtai nazari: Aktiv treyderlar uchun esa, narxlar harakatidagi qisqa muddatli korreksiyalar va o'zgaruvchanlik savdo imkoniyatlarini yaratishi mumkin. Ular texnik tahlil va bozor sentyabrini diqqat bilan kuzatib borishadi.

Bu prognozlar doimiy ravishda yangilanib boradi va global iqtisodiy sharoitlarga qarab o'zgarishi mumkin.

Oltinga investitsiya qilish: Savdo va strategiyalar

Oltin narxining kelajakdagi o'sish prognozlari ko'plab investorlarni ushbu aktivga sarmoya kiritish usullarini ko'rib chiqishga undaydi. Bugungi kunda oltinga investitsiya qilishning ikki asosiy yo'li mavjud:

1. Jismoniy oltin: Markaziy bank quyma oltinlari va tangalari. Bu usul uzoq muddatli jamg'arma va aktivlarni jismoniy nazorat qilishni xohlovchilar uchun mos keladi.

2. Raqamli va moliyaviy aktivlar: Spot oltin (XAU/USD) savdosi, oltin ETFlar va fyuchers shartnomalari. Aktiv treyderlar uchun bu usul yuqori likvidlik va narx o'zgarishidan tezkor foyda olish imkonini beradi.

Aktiv treydingda muvaffaqiyat qozonish uchun quyidagi strategiyalar tavsiya etiladi:

• Diversifikatsiya: Portfelning 5-10 foizini oltinda saqlash umumiy risklarni kamaytiradi.

• Texnik tahlil: Qo'llab-quvvatlash va qarshilik darajalarini aniqlash orqali kirish nuqtalarini belgilash.

• Risk menejmenti: Har bir bitimda kapitalning 1-2 foizidan ortig'ini xavf ostiga qo'ymaslik va Stop-loss buyruqlaridan foydalanish.

Aktiv turi	Afzalligi	Kamchiligi
Jismoniy oltin	Xavfsizlik, jismoniy egalik	Saqlash xarajatlari, past likvidlik
Spot oltin (XAU)	Yuqori likvidlik, 24/7 savdo	Bozor o'zgaruvchanligi, leveraj xavfi

Jismoniy oltin va raqamli aktivlar: Qanday qilib xavfsiz xarid qilish va sotish mumkin?

Oltinga sarmoya kiritishda investorlar ikki asosiy yo'nalishni tanlashi mumkin: jismoniy oltin (yombilar, tangalar) va raqamli oltin aktivlari (ETF, fyucherslar). Har birining o'ziga xos xavfsizlik talablari mavjud.

Jismoniy oltinni xavfsiz xarid qilish va sotish:

• Ishonchli manba: Faqat Markaziy Bank litsenziyasiga ega tijorat banklari yoki nufuzli, sertifikatlangan dilerlar orqali bitim tuzing.

• Hujjatlarni tekshirish: Oltinning probasi (odatda 999.9) va haqiqiyligini tasdiqlovchi sertifikatni talab qiling va sinchkovlik bilan tekshiring.

• Xavfsiz saqlash: Xariddan so'ng aktivni bank depozit yacheykasi yoki mustahkam seyfda saqlash masalasini oldindan hal qiling.

Raqamli oltin aktivlari bilan ishlash:

• Litsenziyalangan broker: Nufuzli va tegishli moliya regulyatori tomonidan litsenziyalangan brokerlik platformasini tanlang.

• Hisob xavfsizligi: Shaxsiy kabinetingizni himoyalash uchun ikki faktorli autentifikatsiya (2FA) kabi zamonaviy xavfsizlik choralarini faollashtiring.

• Shartlarni o'rganish: Savdoni boshlashdan oldin platformaning komissiyalari, spredlar va mablag' yechish shartlarini diqqat bilan o'rganib chiqing.

Jismoniy oltin uzoq muddatli jamg'arma va real aktivga egalik qilishni istaganlar uchun mos bo'lsa, raqamli aktivlar yuqori likvidlik va qisqa muddatli savdo imkoniyatlarini qidirayotgan faol treyderlar uchun qulaydir.

Aktiv treyderlar uchun risklarni boshqarish va samarali savdo strategiyalari

Aktiv treyderlar uchun oltin bozorida muvaffaqiyatga erishish nafaqat narx o'zgarishini to'g'ri bashorat qilish, balki kapitalni himoya qilishga ham bog'liq. Quyida risklarni boshqarish va samarali savdo uchun asosiy tamoyillar keltirilgan:

• Risklarni boshqarish (Risk Management):

  • Stop-Loss buyruqlari: Har bir savdo pozitsiyasini ochishda potentsial yo'qotishlarni cheklash uchun darhol stop-loss o'rnating. Bu kutilmagan va keskin narx o'zgarishlaridan himoyalanishning eng ishonchli usulidir.

  • Pozitsiya hajmini nazorat qilish: Hech qachon bitta savdoga umumiy depozitingizning 1-2% dan ortig'ini tavakkal qilmang. Bu bir nechta muvaffaqiyatsiz bitimlardan keyin ham bozorda qolish imkonini beradi.

  • Kredit yelkasi (Leverage): Kredit yelkasidan ehtiyotkorlik bilan foydalaning. U foydani ko'paytirishi mumkin bo'lgani kabi, yo'qotishlarni ham tezlashtirishi mumkin.

• Samarali savdo strategiyalari:

  • Texnik tahlil: Narx grafiklaridagi shakllar (patterns), qo'llab-quvvatlash va qarshilik darajalari hamda RSI yoki MACD kabi texnik indikatorlardan foydalanib, bozorga kirish va chiqish uchun qulay nuqtalarni aniqlang.

  • Fundamental tahlil bilan uyg'unlik: Texnik signallarni AQSh Federal Zaxira Tizimi (FED) bayonotlari, inflyatsiya ma'lumotlari va yirik geosiyosiy voqealar kabi fundamental omillar bilan tasdiqlang.

Xulosa: Oltin bozoridagi xatarlar va sarmoya kiritish istiqbollari

Jahon oltin bozori o'zining ko'p qirraliligi bilan ajralib turadi. U bir tomondan iqtisodiy beqarorlik davrida kapitalni saqlash uchun ishonchli "xavfsiz boshpana" vazifasini o'tasa, ikkinchi tomondan, uning narxi ko'plab makroiqtisodiy va geosiyosiy omillarga bog'liq bo'lib, bu ma'lum xatarlarni keltirib chiqaradi.

Investorlar va treyderlar quyidagi asosiy jihatlarni yodda tutishlari kerak:

• Asosiy xatarlar: Bozorning yuqori o'zgaruvchanligi, Markaziy banklarning foiz stavkalari bo'yicha siyosati va AQSh dollari kursining tebranishlari oltin narxiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Geosiyosiy keskinliklar narxlarni keskin oshirishi mumkin bo'lsa-da, vaziyatning barqarorlashuvi teskari ta'sirga olib kelishi mumkin.

• Sarmoyaviy istiqbollar: Shunga qaramay, oltin uzoq muddatli istiqbolda inflyatsiyadan himoyalanish va investitsiya portfelini diversifikatsiya qilish uchun muhim aktiv bo'lib qolmoqda. Markaziy banklar tomonidan oltin zaxiralarining faol xarid qilinishi va sanoatdagi talab uning qiymatini barqaror qo'llab-quvvatlaydi.

Xulosa qilib aytganda, oltinga sarmoya kiritish puxta o'ylangan strategiya, bozorning fundamental va texnik tahlili hamda risklarni samarali boshqarishni talab qiladi. Muvaffaqiyatli natijaga erishish uchun har bir investor o'zining moliyaviy maqsadlari va tavakkalchilikka bo'lgan munosabatidan kelib chiqib, shaxsiy yondashuvni ishlab chiqishi lozim.